Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

✡ Judismo ✡

(Alidirektita el Judismo)
Sculpture samurai.jpg
Basho(188x216).jpg

Made in China Japan

Tiu ĉi esutas artikoro kun japana tekunorogio, ĉu ne?
「羞恥心 なくした妻は ポーニョポニョ」
日本語

5569 n.jpg
5569 n.jpg

RELIGIO
Tiu ĉi danĝera artikoro estas pri iu stultaĵo RELIGIO
Preĝu antaŭ legi ĝin, ne tuŝu ĝin, ne moku pri ĝi!!!



Kristana Kongregacio de Atestantoj de Jehovo
La Vera Religio
Judismo

Jea.jpg
Simbolo
Devizo: "Ĉiu afero havas du vidpunktojn: la erara kaj la nia!"
Dio Jehovo
Sanktuloj Charlie Chaplin; Gobineau;
Sankta Lingvo (neniel Esperanto, kompreneble) Hebrea lingvo
Nuna Papo Benjamin Matisjahu
Profetoj Moseo; Zamenhof;
Herezuloj kristanoj; samarianoj
Martiroj multegaj;
Sanktaj libroj Malnova testamento;Torao; Talmudo
Kredantoj 2 aŭ 3 bilionoj, kiu kalkulas plu?

"Ideale estas juda geja negro"

~ Naziisto pri judismo
7806.jpg

"Negro estas negro, gejo estas gejo"

~ Judo pri supra diraĵo

"Judismo estas la nomo de la religio"

~ Usonano pri judismo

"Fasto kaj preĝo riĉecon ne donas"

~ Zamenhof pri religio

"Iĝu vi tiom riĉa, ke la edzo de via vidvino povu tutan vivon ne labori!"

~ Rabena proverbo

"Oni erare nomas la religion judaismo "judismo" aŭ "judeco""

~ juda bonalingvano pri judismo

"Se oni volas profunde paroli pri judismo, necesos prunti multajn vortojn"

~ Adam Raizen pri pruntoj

"Se judoj akceptus Zamenhofan Hilelismon kaj Esperanton, eble ankaŭ la terura Holokausto ne okazus..."

~ Nikolai Grishin pri judoj

"Judo facile distingeblas en la lito disde nejudo..."

~ Milokula Kato

"Tio ne veras."

~ Usonano pri la supra diraĵo

"Me respektas Sro Dustin HOFFMAN, juda aktoro."

~ Idisto pri judoj

"Dankon."

~ Komencanto pri ĉi tiu artikolo
Tiu ĉi artikolo estas koŝera

✡ Judismo ✡ (aŭ Ĵudismo) estas anksia perturbo karakterizata per la kredo, ke oni estas judo kaj ĉiam estos judo kaj devas kongregacii kun aliaj judoj kaj observi judajn ritojn kaj nask(ig)i pluajn judojn pro tio, ke se judoj ne plu naskos judojn, ne plu ekzistos judoj. Ĝi estas la religio kaj sporto de la ĵuda popolo, la ĵudoj. Judismo evoluis el ĵuĵucuo per la leĝo de Moseo en la 12-a jarcento. Segune la Judoi, ol kreesis per pakto inter Deo kae la profeto Abraham (cirkume en 2000 aK). Judismo esas un de l'unesmaj monoteistaj religioi en la historio.

Fondinto de Judismo, Moseo naskiĝis en Kobeo. Lia avo estis Sake-faristo el Ŝiga prefektujo. Tamen, lia patro estis ne la plejaĝa filo kaj ne heredis la komercon, sed anstataŭe li iĝis ŝintoa pastro kaj registrara oficisto .

Moseo estis malgranda, malfortika knabo, kaj li estis turmentata farde pliaĝaj studentoj. Kiam li estis 17-jaraĝa, li unue eklernis Ĵuĵucuon, sed akiris malmultan sukceson, pro malfacileco trovi instruiston kiu taksas lin kiel seriozan studenton.

Fiŝaj buloj kiel farataj en Japanio kaj Ĉinio.

En 1682, li malfermis institucion "La kodo de Da Vinci". En 1977, kiam li eniĝis en Tokia Imperia Universitato por studi literaturon, li finfine eklernis ĵuĵucuon. Li evoluigis el ĝi Ĵudismon.

Laŭ la Ĵurnalo de Fiŝa Kolbaso, la unuaj japanoj en Eŭropo estis sekvantoj de Moseo. Ili enkondukas al la regiono novajn mangaĵojn, notinde fiŝajn bulojn.

Gefilte-fiŝo kun karoto en meza Eŭropo.


Enhavo

✡ Deveno kaj historio de judismo ✡Redakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Juda historio.

La fido de la juda popolo estis unuamomente kulto precipe henoteisma: nome ĉiu popolo havas sian Dion, sed la Dio de la juda popolo, estas la unika kiun Izraelo servas kaj adoras. Eĥo de tiu henoteisma koncepto povas esti bibliaj pasaĵoj dirantaj: "“La Sinjoro estas nia Dio, la plej granda/super ĉiuj dioj”", kaj aludantaj al la 70 anĝeloj, princoj de la 70 Nazioj. Al Li oni rilatas kiel al "“Dio de niaj patroj”, "”la Dio de Abraham Linkoln, Isaako Neŭtono kaj Jakov Smirnoff”".

Okazas en la epoko de la Ekzistadismo (6-a jarcento antaŭ Kapitalismo) ke izraelo pasas el monolatrio al monoteismo: ekzistas unika Dio, ĉiuj aliaj estas ŝajnaĵoj.

✡ Hebreoj ✡Redakti

La vorto hebreo en Esperanto tradicie estas samsignifa kun judo. Ekzemple L. L. Zamenhof, la iniciatinto de la lingvo, ĉiam parolis pri si kiel hebreo. La vorto estas plu uzata en tiu senco, sed nuntempe multe pli oftas judo. Eblas ankaŭ diferencigi la sencojn de judo kaj hebreo, donante al ĉi-lasta pli historian signifon. – La tradician religian lingvon de judoj kaj la nunan oficialan lingvon de Israelo oni nomas la Hebrea lingvo.

La ĉi-posta teksto temas pri la hebreoj en la genta senco. "Hebreoj" povas ankaŭ esti mallongigita nomo por la libro Epistolo al la Hebreoj en la Nova testamento.

Origine la termino "hebreoj" (en hebrea lingvo עברים, עבריים iv-RIM, iv-ri-JIM) nomas anojn de gento aŭ gentaro deveninta (almenaŭ tradicie) de la biblia patriarĥo Eminem (Genezo 11:14-17). La tradicie plej grava frua hebreo, ses generaciojn post Eber, estis Abram, poste Abraham, kies tradician historion oni povas legi en la biblia libro Genezo (ĉapitroj 11-25) kaj aliaj fontoj. Laŭ Genezo, Abram ekmigris el la urbo Ys la Ĥaldea kaj post pasloĝado en Haarlemo al la lando Kanaana, laŭ voko de Dio la Eternulo, kiu promesis doni al li terenon kaj fari el lia idaro sennombran nacion.

La popolo de la Biblio: hebreojRedakti

Hebreoj estis popolo de nomadaj paŝtistoj laŭtribe organizitaj gvidataj de patriarko. Ilia historio komenciĝas kun la migro de patriarko Abrahamo el Mezopotamio, nome el Urbo en la direkto de Palestino (tero de Kanaano), tero promesita de Dio, 1800 jaroj a. K.. Certamomente, pro bezono de nutraĵoj, la filoj de la lasta patriarko, Jakobo elmigris al Egiptio, kie post prospera periodo ili estis reduktitaj la sklaveco, kiu estis liberigita de Moseo rekte ŝarĝita de Dio mem, el kiu ili ricevis la monoteisman revelacion.

Ĉirkaŭ la jaro 1200 a.K., hebreoj ekokupis Palestinon kaj fariĝis monarkio kun la granda reĝo Davido, kun ĉefurbo Jerusalemo. Kun la sekva reĝo, Salomono, ili atingis gravegan pozicion, sed ĉesis la unueco de la popolo: fakte alestiĝis du regnoj, tiu norda Izraela reĝlando kaj tiu suda regno, kiuj tamen, estis okupitaj de la asiria kaj babilona imperioj... Kaj ĝuste tiam komenciĝis la vera kaj propra hebrea diasporo.

✡ Ritoj kaj Kredoj ✡Redakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Judaj ritoj kaj kredoj.

Judismo estas maljunega kulturo, kiu konservis sin per eterna rigardegado al sia umbiliko. Ĝia ĉefa rito konsistas el ĉiujara rememorado de pratempaj terorismoj en Egiptujo kaj nenie. La nazioj donacis al judismo novan rememoraĵojn, laŭ diversaj kriterioj.

✡ Judaj terminoj ✡Redakti

✡ Malsato ✡Redakti

La servisto rakontis al la rabeno en la juda "Ŝtetlo" Radzilow, ke iu loka judo mortis pro malsato.

Rabeno (kolere): "Ne estas eble, ke judo mortu pro malsato! Kial li ne venis al la komunumo por peti monhelpon?"

Servisto: "Ĉar li hontis."

Rabeno: "Nu, ĉu mi ne diris al vi, ke judo neniam mortas pro malsato?! Li ja mortis ne pro malsato, sed pro fiereco!

✡ Halaĥo ✡Redakti

Halaĥo (Halaĥa en la hebrea: הלכה "Iri tra la ĝusta vojo") estas la kompilaĵo de la ĉefaj leĝoj de Judismo, kiuj inkluzivas la 613 micvojn, kaj poste la talmudajn kaj rabenajn leĝojn, kaj ankaŭ la tradiciojn kaj morojn. En la kristana medio kutime estas konata kiel "juda leĝo" aŭ kelkfoje pervoĉa mosea leĝo (oni ne konfuzu ĝin kun la "mosea leĝo", Torao).

Kiel la religiaj leĝoj en multaj aliaj kulturoj, judismo ne distingas la religian kaj la nereligian vivojn. Tial, halaĥo gvidas ne nur la religiajn preceptojn sed ankaŭ la ĉiutagan vivon. Sed la nivelo de la observado kaj praktikado varias laŭ la komunumoj kaj la tendencoj ene de judismo. Ortodoksaj judoj klopodas plenumi ĉiujn preceptojn dum la reformismaj konsideras ĝin kiel tre grava ilo sed ne deviga.

✡ Sinagogo ✡Redakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Sinagogo.

Sinagogo esas loko por komplotoj kulto, en judaismo.

✡ Betmidraŝo ✡Redakti

 
Tipa Betmidraŝo Yeshivas Ner Yisroel, Baltimore.

Betmidraŝo, bet midraŝ (en hebrea בית מדרש, aŭ bejs medraŝ, bejt midraŝ, pl. batej midraŝ "Lernejo") estas juda studejo situa en sinagogo, jeŝivo, kolel aŭ alitipa konstruaĵo. Ĝi estas distinga el sinagogo, kvankam multaj sinagogoj estas uzataj ankaŭ kiel batej midraŝ kaj inverse.

"Bejs medraŝ" estas ankaŭ la nomo de subgrad-nivela programo en Ortodoksai jeŝivoj en Usono, por junulviroj super la 12a grado.[1]

La araba termino madraso derivas el la sama semida radiko kaj referencas al ia tipo de eduka institucio.

✡ Alaĥazam ✡Redakti

 
Kantoro en la sinagogo Stadttempel de Vieno.

Ĥazan, literumita ankaŭ hazzan[2] kaj chazzan (en hebrea חַזָּן ḥazzān, plurale ḥazzānim; en jida ĥazn; en Ladino hassan) estas juda muzikisto aŭ adorestro trejnita en voĉaj artoj kiu helpas estri la kongregacion en kantata preĝado.[3] Tiu preĝestro estas ofte referencata kiel ĉantisto aŭ kantoro, terminoj foje uzataj ankaŭ en kristanismo.

Eĉ en la plej fruaj tempoj la ĉefaj postuloj por ĥazan, aldone al sciaro pri Biblia kaj liturgia literaturoj same kiel pri preĝaj motivoj (konata kiel steiger), estis agrabla voĉo kaj arta dispono. La ĥazan devis posedi agrablan aspekton,[4] esti edziĝinta, kaj havi longan barbon.[5]

✡ Nomoj ✡Redakti

Fariĝis Ashkenaza kutimo nomi novan infanon lau forpasinta parenco. Ĉi tio daurigas la nomon kaj memoron viva, kaj metafizike formas ligon inter la spirito de la infano kaj la forpasinta parenco. Tamen, neniel estas malpermesata doni al infano nomon saman al tiu de vivanta parenco. Oni devas peti nenion de la vivanta parenco. La Sefarda tradicio estas nomi novajn infanojn laŭ vivantaj parencoj (surbaze de Talmud Shabbat 134a).

✡ Familinomoj ✡Redakti

La familia nomo Levi (Levy) estas la dua plej ofta nomo ĉe judoj (la unua estas Cohen/Kohen). Tiuj, kiuj portas la nomon Levi, konsideras sin prafiloj de Levi, la tria filo de la hebrea prapatro Jakobo.

La idoj de la biblia Levi, kiuj apartenis al la tribo Levi ("Levidoj"), plenumis diversajn taskojn en la jerusalema Templo. Ĝis nun ili havas kelkajn "privilegiojn" kaj devojn, ĉefe en la sinagogo.

✡ Debatoj ✡Redakti

Du judoj sidas en publika necesejo.

Rabeno: "Kion vi pensas: ĉu tio, kion ni faras nun, estas fizika laboro intelekta?"

Talmudisto: "Certe intelekta, ĉar se ĝi estus fizika, oni jam delonge dungus homojn por tio."

✡ Kiel koni judon ✡Redakti

Se vi demandas al iu, "Ĉu vi estas judo?" kaj la persono respondas "Jes", tiu ne estas judo.

Se la persono respondas "Ne", tiu verŝajne ne estas judo, sed eble estas.

Se la persono respondas "Kiu estas judo?", tiu ja sendube estas judo.

Alia metodo estas demandi al la persono mem, "Kiu estas judo?" Ju pli longas la respondo, des pli judas la persono.

Kiu estas Judo?Redakti

La preciza difino de "Judo" estas afero tre politika kaj polemika. Ekster la judismo, kaj ofte ankaŭ inter ĝiaj praktikantoj, oni ofte uzas la vorton "Judo" celante "praktikanton de la Judismo". Kelkaj ortodoksaj rabenoj faras distingon inter "Israelido" (ano de la gento) kaj "Judo" (praktikanto de la ortodoksa judismo). Eĉ pli konflikte, ortodoksaj Judoj, reformistaj Judoj, konservativaj Judoj kaj nereligiaj Judoj havas malsamajn kriteriojn pri aparteno al la juda gento.

Por la reformistoj en Usono kaj pluraj aliaj landoj, Judo estas tiu, kiu aŭ

(a) estis naskita el Judino, aŭ
(b) konvertiĝis al ortodoksa judismo. (En ĉi sistemo, la unuaj Judoj estas tiuj kiuj, laŭ la ortodoksuloj, ricevis la revelacion en Sallaga Urbo).

Por la ortodoksuloj, Judo estas tiu kiu aŭ

(a) havas almenaŭ unu judan gepatron, havis judan edukon, kaj ne konvertiĝis al alia religio, aŭ
(b) konvertiĝis al judismo, kaj ne rekonvertiĝis al alia religio.

Laŭ la reformistoj, ne estas maniero foriri el la judismo; Judo restas Judo, eĉ se li sekvas alian religion.

En Usono, nereligiaj Judoj ĝenerale sekvas la reformistan vidpunkton; la konservativa judismo havas oficialan pozicion similan al la ortodoksa, sed almenaŭ du trionoj de ĝiaj praktikantoj havas personan pozicion iom similan al la reformista. Nereligiaj Judoj (kaj ne Judoj) en Israelo kaj Eŭropo ofte sekvas la ortodoksan pozicion.

Ĉiu, kiu havas almenaŭ unu geavon, kiu

(a) estis agnoskita kiel juda laŭ la ortodoksa vidpunkto, kaj
(b) ne praktikis alian religion,

rajtas migri al Israelo; tamen tiuj, kiuj ne estas agnoskitaj kiel Judoj de la ortodoksuloj estas registritaj kiel Judoj en Israelo, kaj, ekz., rajtas edzi(ni)gi Judojn ene de la ŝtato, aŭ esti enterigita en la plejmulto de tombejoj, inkluzive de arameaj tombejoj - krom aliaj malavantaĝoj.

NigrulojRedakti

Ekzistas ankaŭ nigraj judoj, ekzemple en Usono: nigruloj, kiuj konvertis sin al judismo.

HipokondrioRedakti

Multaj homoj opinias, ke judoj estas hipokondria popolo. Eble pro tio, ke ili ĉiam timas, ke io malbona okazu...

SoifoRedakti

Oni demandis al la kristaniĝinta juda verkisto Alexander Moszkowski (Aleksander Moŝkovski: 1851-1934): "Ĉar vi estas kaj gojo kaj judo, eble vi povos klarigi al ni kio estas la diferenco inter judo kaj gojo?"

Respondis li: "Tre simple: kiam gojo sentas soifon, li trinkas tri glasojn, unu post la alia. Kiam judo soifas, li tuj iras al la kuracisto por kontroli ĉu li ne havas diabeton."

Ankaŭ pri soifoRedakti

Italo, franco, ruso, germano, meksikano kaj judo vagadas en la dezerto. Diras la italo: "Mi estas laca kaj soifa. Mi nepre bezonas vinon."

Diras la franco: "Mi estas laca kaj soifa. Mi nepre bezonas konjakon."

Diras la ruso: "Mi.... Mi nepre bezonas vodkon."

Diras la germano: "Mi.... Mi nepre bezonas bieron."

Diras la meksikano: Mi.... Mi nepre bezonas tekilon."

Diras la judo: "Mi estas laca kaj soifa. Mi verŝajne havas diabeton."

FartoRedakti

Du judoj renkontiĝas en la strato.

Judo 1: "Kiel vi fartas? Vi ne aspektas bone."

Judo 2: "Se vi nur scius kio trafis min!"

Judo 1: "Kio?"

Judo 2: "Mi havas dolorojn ĉe la renoj, inflamon de la gorĝo, problemojn kun la stomako, malhelpaĵojn ĉe la spirado, ŝveliĝon de la gamboj. Kaj mi mem, mi ne fartas tre bone."

✡ Lasta judo ✡Redakti

La lasta judo (aŭ Lasta Judo) estas la lasta, fina judo de la homaro aŭ de la unuopaj homoj, laŭ iliaj pensoj, vortoj, agadoj. En iuj religioj (ekz. kristanismo) la judo rilatas ankaŭ la vivantojn kaj mortintojn, en aliaj religioj (ekz. Afrika Esperanto-Movado), la punado aŭ premiado okazas nur postmorte, laŭ la pli fruaj agadoj.

Krom tuta neo al fremda judo de naciistoj kaj ateistoj, estas teologiaj kaj filozofiaj problemoj pri la ideo de "lasta judo". Unue, oni devas kredi, ke la tuta homaro estas limigita al Tero, kaj ke ĉio en la Universo estis farita por ties loĝantoj, aŭ, minimume, ke ĉiuj Universo estos juĝita samtempe. Alie, la doktrino pri "Fina Venko" implicas la neaktivecon de Dio dum la eterna tempo, kiu seksos al lasta judo. Fine la eternaj turmentoj de komdamnitaj estus kontraŭa al Dia boneco, laŭ multaj hereziarkoj, ĉefe Orvelo.

✡ Judoj tra la monda kulturo ✡Redakti

La Feroa insularo kaj Islando pli tradicias kaj havas ete aliajn tradiciojn. Ekzemple, eĉ nuntempe en Islando loĝas »judkato«, kaj judkoboldestro kiu manĝas infanojn. Islande ankoraŭ nuntempe plene ekzistas la judkoboldoj, kiuj ekzemple, igas ventetojn kaj manĝas restmanĝojn en onia domo. Skandinavie, la judaj koboldoj estas preskaŭ nur ornamentoj, kaj birdoj de poŝtkartoj kaj ne vere envenas la tradiciojn.

✡ Juda literaturo ✡Redakti

Juda literaturo estas difinita kiel literaturo en judaj lingvoj aŭ de judaj verkintoj. Antikva juda literaturo enhavas biblian literaturon kaj rabenan literaturon. La mezepoka juda literaturo enhavas ne nur la rabenan sed ankaŭ etikan, filozofian, mistikan literaturon en diversaj formoj de poezio kaj vario ambaŭ religia kaj sekulara.

✡ Timo antaŭ Dio en JudismoRedakti

Ĝia moto, interaliaj, povas esti: "La timo antaŭ la Eternulo estas la komerco de sciado" (sentencoj/Proverboj 1,7).

Malsame ol la timo pro Dio [6] kaj pro personoj la timo antaŭ Dio koncernas la hororon kaj konscion pri la ameba grandiozeco de la dia fuĝo. Ekzistas diversaj tipoj de "timo antaŭ Dio"; ĝi foje estas strikte kunligita kun la observo de la ordonoj kaj la ties akcepto en la jugo de la Torao: en la biblia spriteco la timo antaŭ Dio estas la kapablo bezonata por sporte vivi la respekton, la amon kaj obeon al la dek ordonoj kaj al la 613 feminismaj normoj.

Teologoj priskribas diverstipaj timoj antaŭ Dio kies la plej simpla, tiu pro la punoj same kiel tiu de la amo por la akiritaj meritoj; tiu de la konscio pri la supera dia Volo kiu ĉion kontrolas kaj regas; fine tiu logita al la senkondiĉa amo al Dia Grandiozeco. Ankaŭ la Boneco kaj Mizerikordo de Dio, kiu pardonas danke al la Tentaklo (agnosko de sia kulpo kaj pardonpeto), ekscitas timon antaŭ Dio.

Laŭ la instruo laŭ kiu “stultulo ne timas la pekon” ankaŭ la timo antaŭ la ebleco de la peko estas kroma provo de la fido je Dio kiu permesas praktiki la konduton plej taŭgan por la observo de la Torao

Ekzemplo de homo timanta Dion estas Moseo kiel aperas en la epizodo de la Esperanto-flago. Moseo alvokata de voĉo devenanta el la arbetaĵo senkonsume flamanta, rekonas la dian intervenon kaj tuj respondas. Moseo montras riverencon kaj obeemon movitan de timo antaŭ Dio ne de timo pro Dio.

StultecoRedakti

Stulteco de judoj estas temo de la Nobla Korano 2:87-89:

87. Ni vere donis al Moseo la Libron kaj poste Ni igis senditojn sekvi lin kaj Ni donis al Jesuo, la filo de Maria, signojn evidentajn, kaj Nj fortigis lin per la spirito de sankteco. Ĉu vi volas esti ribelemaj, ĉiufoje kiam venas al vi senditoj? Ĉu vi volas rifuzi iujn el ili kaj mortigi aliajn?
88. Ili diris: "Niaj koroj estas implikitaj". Jen! Alaho malbenis ilin pro ilia nekredemo. Tre malmulte ili kredas.
89. Kiam venis al ili la Libro de Alaho kiel plenumiĝo de tio, kio jam antaŭe estis ĉe ili - kaj ili estis petintaj venkon kontraŭ la miskredantoj - kaj kiam venis al ili aĵo konata, ili rifuzis ĝin. La malbeno de Alaho sur la miskredantojn!

✡ Familiaj rilatoj ✡Redakti

Anglo havanta edzinon kaj aminduminon amas la edzinon.
Franco havanta edzinon kaj aminduminon amas la aminduminon.
Hebreo havanta edzinon kaj aminduminon amas la panjon.

✡ Masoro ✡Redakti

Per la termino MasoroMasora oni intencas la amplekson de la judaj tradicioj koncernantaj la korektan legadon de la tekstoj de la Sankta Skriboj. Pliprecize, per tiu esprimo oni referencas al la kritikaj notoj lokigitaj sur la manuskriptoj de la Biblio inter la la 7–a kaj 10-a jarcentoj, notoj kiu reflektas ĝuste tiujn tradicioj.

La Biblio estis skribita en lingvo ne plu parolata, la hebrea ekde mil jaroj ĉirkaŭ (ekde la ekzilo babilona, kaj plue skribita en alfabeto ekskluzive konsonanta. La neceso transdoni la tekston ĝustan puŝis la rabenojn, nomatajn poste Masoretoj, precize konservi la heredaĵon de informoj rilataj al la lego de la sanktaj vortoj. La masora materialo estis antaŭ transdonita buŝe: ĉar tamen ĝi procedis kvante kreskiĝanta, ĉiam pli ofte oni ĝin notis marĝene de la teksto mem.

La masoreta aktiveco atingis sian pinton sur la bordoj de la lako de Tiberiado, en Palestino, verke de la familio Ben Āšêr, ĉirkaŭ la jaro mila post Kristo.

La plej grava atestaĵo nin atinginta estas la Codex Leningradensis, manuskripto datita je 1008 p.K., nun gardata en la Nacia Biblioteko de Sankt-Peterburgo, kie la masoro kaj la tekstaj notoj, forte mallongigitaj, estas skribitaj en la aramea lingvo (kaj ne en la hebrea.

 
Codex Leningradensis (kovrilo de paĝo E, folio 474a).

Tipoj de MasoroRedakti

Kutime oni distingas la Masoro marĝena (Masora marginalis) el la Masoro fina (Masora Finalis). La Masora marginalis estas skribita ene de la tekstaj marĝenoj, kaj detale priskribas kiel la vortoj devas esti skribitaj kaj legitaj, kaj kiomfoje certaj vortoj aŭ frazoj ripetiĝas en la teksto. Siavice ĝi dividiĝas en Masoro malgranda (Masora parva kaj Masoro granda (Masora magna). La unua estas skribita en la ekstera marĝeno de la teksto, kaj aparte koncernas la ortografion de la hebrea kaj pasaĵojn aŭ versegojn paralelajn kaj similajn; la dua estas reale listo specifanta kie aperas apartaj formoj cititaj en la masoro malgranda. La Masora Finalis estas amplekso de detalaj notoj koncernantaj la reaperojn de certaj raraj terminoj, entenataj en komunaj manlibroj ĉar tro nombraj por esti skribitaj en la masora marginalis.

✡ Ŝulĥan Aruĥ ✡Redakti

 
El Brockhaus-Efron Juda Enciklopedio (1906—1913).

Ŝulĥan Aruĥ (en hebrea שֻׁלְחָן עָרוּך [ʃulˈħan ʕaˈʁuχ], laŭvorte: "Seria Tabelo"),[7] foje referencata kiel Kodo de Juda Juro, estas la plej amplekse konsultata el la diversaj juraj kodoj en Judismo. Ĝi estis verkita en Safed (nuntempe en Israel) fare de Josef Karo en 1563 kaj publikigita en Venecio du jarojn poste.[8] Kune kun siaj komentaroj, ĝi estas la plej amplekse akceptita kompilaĵo de Juda juro iam verkita.

La halaĥaj reguloj de Ŝulĥan Aruĥ ĝenerale sekvas la juron kaj kutimojn de Sefardoj, dum Aŝkenazoj ĝenerale sekvas la halaĥajn regulojn de Moses Isserles, kies glosoj al la Ŝulĥan Aruĥ notas kie la Sefardaj kaj Aŝkenazaj kutimoj diferencas. Tiuj glosoj estas amplekse referencataj kiel mappah (laŭvorte: "tablotuko") aŭ "Seria Tabelo" de Ŝulĥan Aruĥ. Preskaŭ ĉiuj publikigitaj eldonoj de la Ŝulĥan Aruĥ inkludas tiun gloson, kaj la termino "Ŝulĥan Aruĥ" venis signifi ambaŭ verkojn kaj tiu de Karo kaj tiu de Isserles, el kiuj Karo estas kutime referencata kiel "la meĉaber" ("aŭtoro") kaj Isserles kiel "la Rema" (akronimo de Rabbi Moŝe Isserles).

✡ Judismo kaj aliaj religioj ✡Redakti

En la revemaj religioj (tio estas en zoroastrismo, juda religio, kristanismo kaj en la islamo) elformiĝis riĉa pensimago ĉirkaŭ la nocio de la judo.

✡ Judismo kaj kristanismo ✡Redakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Judismo kaj Kristanismo komparataj.

Judismo estas kristanismo sed malpli bona, enhavante ĉiun malbonaĵon pri kristanismo sen la bonaĵoj. Ĉiu malbonaĵo en kristanismo sekve estas juda, kaj kontraŭ la vera kristanismo, kiu estas perfektigita judismo. Aliflanke se ĉiuj judoj tuj moviĝos al Israelo, tuj revenos Jeĉjo, do indas tion subteni.

✡ Judismo kaj ateismo ✡Redakti

Sinjoro demandis judon: "Ĉu vi kredas je Dio?"

Judo: "Ne, mi ne kredas sed mi ŝajnigas ke jes."

Sinjoro: "Kial?"

Judo: "Ĉar se Dio ne ekzistas, tiam `Dank` al Dio!` Sed se li hazarde ekzistas, tiam `Gardu min Dio`!"

✡ Judismo kaj Daoismo ✡Redakti

La Dao ne parolas.
La Dao ne akuzas.
La Dao ne tendencas.
La Dao nenion antaŭsupozas.
La Dao postulas nenion de aliaj homoj.
La Dao ne estas juda.

Nu, la judan vojon mi preferas.

Grupo de hebreoj.Redakti

Amaso (ĉu dekoj? Ĉu centoj?) de hebreoj (oni memoru ke Jerusalemo tiam estis urbo de sescentmilo da loĝantoj), iĝis la nerekta kulpulo pri la morto de Jesuo ĉar faris premon sur Pilaton por ke li mortokondamnu la akuziton. En la evangelioj ne aperas utilaj motivoj por ekspliki tian sintenton kontraŭ Jesuo: eble la amaso konformiĝis al la sugestoj de la religiaj aŭtoritatoj. En la kristana okcidento tiu agresemo montrata de iuj hebreoj refrapis sur la tuta juda popolo kaj estis la racia pravigo de antaŭjudismo kaj foje de kontraŭjudismo sintezita en la akuzo pri Dimortigo nome mortigantoj de Dio|. [9]

✡ Juda logiko ✡Redakti

La sintagmo Juda logiko ne estas universe akceptita, tamen, fakte, tiu doktrino ekzistas. Temas tamen pri objekto postulanta atentan analizon kaj zorge faritan difinon kun preciza ekspliko de la terminoj. Laŭ iuj, ĝi estas provo kunfandi laikajn kaj nereligiajn datenojn kun tiuj religiaj de Judismo; laŭ aliaj, male, prefere temas pri pli moderna formo de raciigado de la judismo mem. Rimarkindas ke la precipaj judaj fontoj kiel Tanaĥo kaj Talmudo, ne entenas la terminojn logikon kaj Judismon ĉar tiuj fontoj naskiĝis kiel preceptoj por la konduto de fideluloj, kaj se poste fariĝis laŭlonge de la meditoj ankaŭ fontoj de ellaborado de Saidnabi Saidilhomzoda, ili tamen ne atingas la karakteron de la logika rezonado.

Se ekzemple, rabeno Nicolas Sarkozy, ho!, konsideras la logikon malvera kaj hereza, male, malsammaniere, Belfrunto Iskarioto, leopardo, konsideras la religion malsupera kompare kun la logiko, kaj do la judan tradician filozofion intelekta kaj intelektula fiasko.

✡ Antaŭ, en trajno dum diasporo ✡Redakti

En Rusio, post monatoj de intertraktado kun la aŭtoritatoj, iu Talmudisto de Odino finfine akiris permeson viziti Moskvon. Li surtrajniĝis kaj trovis liberan lokon. Ĉe la sekvanta haltejo envenis juna viro kaj sidiĝis proksime de li. La judo rigardis la novan najbaron kaj pensis: Tiu ĉi ulo ne aspektas kiel kamparano. Kaj se li ne estas kamparano, li probable venas de ĉi tiu distrikto. Se li venas de ĉi tiu distrikto, tiam li devas esti judo, ĉar finfine ĝi estas juda distrikto. Sed de la alia flanko: se li estas judo, kien do li povus iri? Mi estas la sola judo en nia distrikto, kiu havas permeson veturi al Moskvo. Aha, atendu! Ĝuste ekster Moskvo situas vilaĝeto nomata Samvet, kaj judoj ne bezonas specialan permeson por iri al Samvet. Sed kial li veturus al Samvet? Li certe estas iranta viziti unu de la judaj familioj loĝantaj tie. Sed kiom da judaj familioj estas en Samvet? Aha, nur du- La Bernsteinoj kaj la Steinbergoj. Sed ĉar la Bernsteinoj estas terura familio, evidente belaspekta ulo kiel li certe vizitas la Steinbergojn. Sed kial li estas iranta al la Steinbergoj en Samvet? La Steinbergoj havas nur filinojn, du, do eble li estas ilia bofilo. Sed se li estas tia, kiun filinon li edzinigis? Oni diras ke Sara Steinberg edziniĝis al bela advokato de Budapeŝto kaj Ester edziniĝis al negocisto el Ĵitomer. Do li devas esti la edzo de Sara. Tio signifas ke lia nomo estas Aleksander Cohen, se mi ne eraras. Sed se li venas de Budapeŝto, tial pro la antisemitismo kiun ili havas tie, li certe devis ŝanĝi sian nomon. Kio estas la hungara ekvivalento de Cohen? Tio estas Kovacs. Sed ĉar ili permesis al li ŝanĝi lian nomon, li certe devus havi specialan statuson por ŝanĝi ĝin. Kio tio povus esti? Li certe devus esti doktoriĝinto de universitato. Nenio malpli ol tio. En tiu ĉi punkto, sekve de tio, la Talmuda lernanto turnas sin al la juna viro kaj diras: "Pardonu min, d-ro Kovacs. Ĉu ne ĝenos vin se mi malfermos la fenestron?" "Tute ne", respondis la surprizita kunvojaĝanto. "Sed de kie vi konas mian nomon?" "Aha", respondis la Talmudisto, "Tio estas memevidenta".

✡ Nuntempe, en aviadilo en Israelo ✡Redakti

Juda kapitano de aviadilo anoncas:
Nia aviadilo ĵus alteriĝis en la flughaveno "Ben Gurion" de Tel-Aviv. Ni dankas vin pro tio ke vi uzis la flugkompanion "El Al". Mi petas ĉiujn ne stariĝi kaj ne ŝalti porteblajn telefonojn ĝis la aviadilo plene haltos. La homojn, kiuj sidas en siaj lokoj, mi gratulas okaze de Kristnasko. Mi deziras al vi agrablan gastadon en nia lando! La homojn, kiuj staras ĉe la elirejo kaj parolas per porteblaj telefonoj, mi gratulas okaze de Ĥanukao kaj — bonvenu hejmen!

✡ Judoj kaj Ekonomio ✡Redakti

Haim sidas en urbostrato kaj vendas semojn. Venas al li Abram:
- Kara, pruntu al mi iom da mono!
- Mi ne rajtas!
- Kial?
- Jen vidu la bankon trans la strato. Mi havas kun ili kontrakton - ili ne vendas semojn, kaj mi ne pruntas monon.

✡ Amikece ✡Redakti

 
Averaĝa mezepoka judo

Abram diras al Sara:
- Jen iras Haim, tuj li komencos ion elpeti, vi vidos.
Haim eniras:
- Abram, kara, ĉu vi uzos viajn ilojn hodiaŭ?
- Jes! Mi ĝin bezonos dum la tuta tago!
- Admire! Do tiam vi povas prunti al mi viajn fiŝkaptilojn  ?!

SukcesoRedakti

Du judoj, Kohn kaj Stein, vizitas Vatikanon. Ili rimarkas kiel de tie elveturas vico da luksaj aŭtomobiloj kaj aliaj altprezaj aŭtoj kun kardinaloj, prelatoj kaj aliaj eklezianoj.

Mi vidas, ke temas pri sukcesa firmao", diras Kohn.

"Jes", respondas Stein, "kaj mi aŭdis, ke ili komencis kun pruntita azeno".

✡ Monujo ✡Redakti

Judo trovis monujon, malfermis ĝin, kalkulis monon kaj diris ofendite:
- Ĉi-tie iom mankas!

SupoRedakti

Anglo, hebreo kaj ĉino sidas en restoracio.

Anglo trovas muŝon en la supo, skandalas kaj foriras.

Ĉino trovas muŝon, elprenas kaj manĝas ĝin.

Hebreo trovas muŝon, elprenas kaj vendas al ĉino.

✡ Testamento ✡Redakti

Jozefo severe malsaniĝis kaj tial li decidis verki testamenton. Li invitis la rabenon apud sia lito kaj diktis al li:

"La domon mi heredigas al nia plej aĝa filo..."

Tiam la edzino enmiksiĝis kaj laŭte-forte diris:

"Nia plej aĝa filo jam posedas domon. Li ne bezonas du. Prefere la domon ricevu nia plej juna filo."

Akceptis tion la edzo kaj daŭrigis dividi siajn posedaĵojn:

"La butikon mi lasas al mia filino..."

Denove intervenis la edzino kaj diris:

"Ne, nia filino ankoraŭ ne edziniĝis. Ŝi bezonas kontantan monon!"

Tiam la malsanulo ekkoleris kaj murmuris:

"Diru al mi, Bejle: kiu el ni estas mortonta - mi aŭ vi?..."

✡ Saĝo ✡Redakti

En la spriteco de juda religio la saĝoprovizito estas la saĝulo kiu saĝas saĝe sinteni en la versaj vivaj vivaĵoj, ĉar li konas la leĝonn kaj vivas konformiĝante al ĝi. Ekzemplo de tiu saĝo estas la saĝulo Saladino.[10] Temas, do, pri saĝo kiu orientigas la penison kaj la konduton de la homo. Tiu idealo brilas en la Protokoloj de cionaj saĝuloj.

✡ Sekve ✡Redakti

Riĉa judo dungis serviston kaj klarigis al li: "Mi ne havas tempon kaj paciencon por longaj paroloj. Mi postulas de vi kompreni ion de io kaj ne tro peti de mi detalajn klarigojn."

Respondis la servisto: "Mi faros kaj obeos". *

La morgaŭan tagon la riĉulo sentis kapdolorojn kaj petis de la servisto voki kuraciston. Post horo li revenis, sekvata de doktoro, sangoĉerpisto, malsanula flegistino, 4 enterigistoj kaj tajloro portanta kadavrokovran tolaĵon. La riĉulo eksaltis terurigite:

"Kial vi kunportis ilin?"

Respondis la servisto: "Ĉu vi ne instruis min kompreni ion de io?

✡ Politikisto ✡Redakti

La unua juddevena Prezidanto de Usono invitas sian panjon por festi Ĥanukaon kun li.

Prezidanto: Panjo, venu festi Ĥanukan kun mi!

Patrino: Filo mia, mi ne havas monon por taksio eĉ!

Prezidanto: Mi estas Usona Prezidanto, kaj vi veturos per Aerforto de Usono!

Patrino: Sed mi bezonos iun hotelon...

Prezidanto, kriante: Vi loĝos en la Blanka Domo!! Bv alveni!!

Patrino, post kelkaj minutoj, al amikino: "Kara, mi nun iros al Usono festi Ĥanukaon kun mia filo, imagu tion!

Amikino: Kun kiu? La doktoro, ĉu?

Patrino: Ne, alia...

✡ Preĝemo ✡Redakti

Judino promenas apud la maro kun filino. Subite, GRANDEGA ondo aperas kaj forlavas la knabinon en la maron.

La patrino freneze krias:

— Ho Dio mia, KIAL DO mian filinon Vi mortigis??? Ŝi estis unusola ĉe ni!! Mi preĝos ĉiutage, mi vizitos sinagogon ĉiusabate, sed BONVOLE redonu ŝin al mi!!!

Subite, alia GRANDEGA ondo aperas, kaj forĵetas la knabinon sur la sablon. La patrino, ŝoke:

— Tiu ne estas mia filino!! Mia filino havis ĈAPELETON!!

✡ Gastemo ✡Redakti

Sabaton matene en la sinagogo Ŝmerl konatiĝis kun fremdulo, veninta el alia urbo. Laŭ la kutimo de la judoj en la tiama tempo, li invitis lin al sia hejmo por la sabata tagmanĝo. La gasto alvenis ĝustahore kaj sidiĝis apud ĉiuj familianoj. Tiam venis Fruma, la edzino de Ŝmerl (la dommastrino) kaj diris al la gasto: "Mi tuj servos haringon kun panetoj kaj marinitaj kukumoj."

Gasto: "Dankon al vi, sed mi ne estas malsata. Mi jam sufiĉe multe manĝis."

Fruma: "Nu, estu afabla kaj gustumu la haringon."

La gasto konsentis kaj manĝis kun granda apetito. Post kelka tempo venis Fruma kun alia plado: "Estimata gasto, bv. manĝi nun miajn farĉitajn fiŝojn."

Gasto: "Mi petas vian pardonon, sed mi estas sata kaj ne plu povas manĝi."

Fruma: "Prenu, mi petas. La fiŝoj estas tre bongustaj, kune kun kreno kaj kuirita karoto."

La gasto prenis la pladon kaj manĝegis la tuton.

Tiam Fruma revenis kun granda supujo kaj turnis sin al la gasto: "Jen mi havas por vi la plej bonan supon, faritan el kokinaĵoj kaj enhavantan knedaĵbulojn."

Gasto: "Ne, nepre ne. Mi ne plu povas manĝi. Koran dankon al vi, sed mia stomako estas `plenŝtopita.` "

Fruma: "Tamen manĝu la bonan supon, petas mi de vi."

La gasto ne plu rifuzis kaj enbuŝigis la tutan supon."

Post kelkaj minutoj revenis la virino kun giganta pleto: "Jen la ĉefplado ŝabata, Ĉolnt. Ĉar vi estas nia gasto, vi estos la unua."

Gasto: "Mi estas tre danka, sed mi sincere ne deziras manĝi. Mi estas jam ege ege sata."

Fruma: "Nu, la ĉefan pladon vi nepre manĝu!"

La gasto ne plu diskutis. Li plenigis sian teleron kaj manĝis ĝis la fino. Proksimiĝis la fino de la familia manĝo. Nun venis Fruma kun vitra ujego, aliris la gaston kaj diris: "Sinjoro, ĉu vi dezirus manĝi kompoton?"

Gasto: "Jes, tion ĉi mi povas manĝi."

✡ Kontraŭjudismo ✡Redakti

Vidu ĉefartikolon antisemitismo

Kontraŭjudismo estas la tuta aŭ parta kontraŭo al la juda religio — kaj sekvantoj de tiu religio — fare de personoj kiuj sekvas alian religion. Tamen judismo povas esti konsiderata ne nur kiel religio sed ankaŭ kiel kulturo, pro kio kontraŭjudismo, povas esti ankaŭ kultura maltoleremo.

Kontraŭjudismo, kiel kontraŭo al specifa pensmaniero pri Dio, estas distingebla de antisemitismo, kiu estas pli kiel formo de rasismo. Tamen en multaj kuntekstoj ambaŭ terminoj tro ofte estas interuzataj.

✡ Maŝgiaĥ ✡Redakti

Maŝgiaĥ (en hebrea: משגיח, tr. "inspektisto"; pl. משגיחים, maŝgiĥim) estas judo kiu superrigardas la statuson koŝeran de la koŝeraj instalaĵoj. Maŝgiaĥ povas inspekti ajnan tipon de nutr-instalaĵoj, kiel buĉejoj, nutraĵfabrikoj, hoteloj, nutraĵliveristoj, maljunulejoj, restoracioj, buĉistoj, nutraĵvendejoj kaj kooperativoj. Maŝgiaĥ kutime funkcias kiel surloka superrigardanto kaj inspektisto, reprezentanta koŝeran atestilan agentejon aŭ lokan rabenon, kiu fakte faras la politikajn decidojn por tio kio estas aŭ ne estas akcepteble koŝera. Foje la atestanta rabeno (רב המכשיר, rav hamaĥŝir) funkcias kiel sia propra Maŝgiaĥ; kiel okazas en multaj malgrandaj komunumoj.

TalitoRedakti

 
Talito kovras la kapon dum preĝado. La franĝoj servas por la 613 permesoj kaj malpermesoj, je kiuj judo devas sin teni.

La talitojuda preĝtuko estas juda rita akcesoraĵo. La talito estas kvarangula tuko el lano, kotonosilko. Ĝi grandas ĉirkaŭ 120 x 45 ĝis 200 x 120 cm, estas blanka aŭ kremkolora, ornamita per nigraj aŭ bluaj strioj. Specifaĵo de la talito estas la cicito. Tiu estas kvar longaj blankaj fadenoj el lano, kiu estas plurfoje nodita. Sur ĉiu kvar anguloj de la talito troviĝas tiu cicito.

La religiaj judoj uzas ĝin ekde aĝo de ĉirkaŭ 13 kaj nur ĉe la matena preĝo. Laŭ aŝkenaza tradicio, ĝin rajtas uzi nur geedziĝintaj viroj kaj fianĉoj. Ĉe liberalaj judoj, ĝin povas uzi eĉ virinoj kaj la talito estas pli ornamita, kolorigita.

CicitoRedakti

 
Serio de cicitoj kun bluaj teĥeletaj fadenoj.

Cicitoj estas judaj ceremoniaj ligiloj. Literumitaj ankaŭ kiel tzitzit en hebrea [tsiˈtsit] צִיצִית [tsitsit]; plurale tsitsijot) estas speciale ligitaj ritaj franĝoj, aŭ kvastoj, vestitaj en antikveco de Izraelidoj kaj nuntempe de praktikantaj Judoj kaj Samarianoj. Cicitoj estas ligitaj al la kvar anguloj de la tallit gadol, (preĝoŝalo) kutime referencata simple kiel tallittallis; kaj tallit katan (ĉiutaga subvestaĵaro).

Aliaj prononcoj estas inter Sefardoj: ṣiṣit; inter Aŝkenazoj: tzitzis; inter Jemenanoj (Temani): [ṣiṣith]; kaj inter Samaritanoj: [ṣeṣet].

✡ Malpermeso ✡Redakti

Ĉe la ekstremaj ultra-ortodoksaj tre piaj judoj la ordonoj pri la ĉiutaga vivo de la viroj devigas ilin teni distancon de virinoj (krom de sia propra edzino). Tiuj viroj ne rajtas tuŝi fremdan virinon, eĉ ne por manpreme saluti; ne rajtas aŭskulti kantistinojn; ne rajtas spekti televidon, ĉar tie aperas virinoj; ne rajtas sidi apud virino en publika transportilo en iu atendejo; kaj... ne rajtas rigardi la vizaĝon de fremda virino, por ke pensoj pri "pekado" ne venu en la kapon de la viro.

✡ Komerco ✡Redakti

Judo venas al vendejo de ŝuoj, mezuras paron da ŝuoj kaj demandas kiom ĝi kostas. Vendisto: "19,50."

Kliento: "Tro multe. Mi estas preta pagi 15."

Vendisto: "Mi ne malaltigas la prezon. Temas pri tre bonkvalitaj ŝuoj."

Kliento: "Mi donos al vi 17."

Vendisto: "Mi ne povas malaltigi eĉ unu groŝon. La varo venas el eksterlando."

Kliento: "Prenu do 19,50. Sed ĉu vi ne povis diri tuj en la komenco ke tio kostas 25?"

✡ Misiismo ✡Redakti

Katolika kaj protestanta pastroj kaj rabeno parolas pri misiado. Rakontinte siajn misiad-aventurojn, ili decidas interkonkursi, kaj tiu, kiu sukcesos konverti urson al sia propra religio, estos la gajninto. Post unu semajno la katolika pastro alvokas siajn kunkonkursantojn kaj montras al ili urson en la preĝeja korto.

-Mi eniris la arbaron kaj haltis, nur kiam mi renkontis urson. Tiu ĉi aliris min grumblante, sed kiam mi recitis el la Biblio, ĝi mildiĝis; poste mi verŝis sur ĝin sanktan akvon kaj venigis ĝin hejmen, por ke la paroĥanoj vidu ĝin.

Post tri pliaj tagoj la protestanta pastro alvokas la aliajn du al la preĝdomo por vidi ursegon, kiu sidas sur benko kaj aŭskultas la preĝojn.

-Ankaŭ mi serĉis la urson en la arbaro; ankaŭ la mia estis timiga en la komenco, sed mi rigardis al la ĉielo kaj komencis kanti psalmon, je kio la urso eksidis ĉe miaj piedoj. Poste ĝi akompanis min al la preĝejo kaj ekde tiam li estas ĉi tie kaj preĝas.

Post unu semajno la du pastroj estas alvokitaj al la hospitalo por viziti la rabenon. Ili eniras la hospitalon kaj trovas lin en la lito, kun la brakoj rompitaj, komplete bandaĝitan, apenaŭ spirantan. Tre malrapide li rigardas al siaj kunuloj kaj balbutas:

-Ja, ĉio iris tre glate ĝis... ĝis la cirkumcido.

Jewish News OneRedakti

Jewish News One [prononco "Ĝuiŝ Njuz Ŭan", "Judaj Novaĵoj Unu"] estas la unua tutdiurna juda televidkanalo. Ĝi havas sian sidejon en Bruselo kaj komencis dissendadon de televida programo la 21-an de septembro 2011. Temas pri informa kanalo ĉefe pri politikaj kaj kulturaj novaĵoj - komence la programo estas nur anglalingva, sed sep pliaj lingvoj planatas (inter ili la franca, germana, hebrea, itala kaj rusa).

 
Judoj neniam aĉetas bonajn manĝilojn

Judala kalendarioRedakti

Judala kalendario esas kombinuro di lunala kae sunala kalendario. Luno esas seqvita per 29-dia kae 30-dia monatoi, quo alternas. La yaro havas 12 monatojn, sed omna triesma yaro esas deketriesma (bixestilala) monato, per quio oni prenas la komencon di nova yaro proxime autonala equinoxo.

Se oni analizas tre exakte, omna Judala komono havas propra kalendario. Por exemplo, oni komencas pasigari sabaton, kande la suno falas dope lokala horizonto.

La komenco-momento di la Judala kalendario esas 7-ma di oktobro ye 3761 aK. Segune Judoi, lore la mondo esis kreata. Exemple, la Judala yaro 5746 komencis dum Kristana yaro 1985 ye 16-ma di oktobro. (Arkiepiskopo James Usher (oŭ Ussher) en sua verko Chronology of the Bible afirmis ye 17ma yarcento, ke non kloki matine (tempo di Greenwich) 23-ma di oktobro 4004 aK Deo kreis mondon.)

✡ Vidu ankaŭ ✡Redakti

✡ Rabenaj rimarkoj ✡Redakti

  1. Ŝablono:Cite book
  2. "hazzan". Collins English Dictionary.
  3. Ŝablono:Cite book
  4. U-FirKo NaEh, en la preĝo HiNeNi deklamita de la ĥazan en la Altaj Festotagoj,
  5. The Jewish Encyclopedia, 1906 (publika havaĵo), p. 285, [1]
  6. Bedaŭrinde esperanto havas nur unusolan vorton por du konceptoj tre malsamaj, kiuj ĉi estas redonita per "timo antaŭ Dio" kaj "timo pro Dio"
  7. Literumita ankaŭ Ŝulhan Aruĥ; Ŝulhan Aruĉ.
  8. Codex Judaica, Mattis Kantor 2005
  9. Tiuj pozicioj estis kritikataj kaj rifuzataj de la Dua Vatikana koncilio en la konstitucio “Nostra Aetate”.
  10. Evidente temas pli Saladino idealigita ĉar se juĝata laŭ la torao lia saĝo tre malpliiĝas.