Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Atentigo.png
Atentigo.png

Atentu:

ĉi tiu artikolo bezonas citaĵojn
32 koloroj.
Koloraj krajonoj.
La araba-israela konflikto estas tiu inter la ŝtato Israelo kaj ĝiaj arabaj najbaroj, aparte la palestinanoj.

Koloro estas trajto de lumo kiu por niaj okulo kaj cerbo aspekte malsamas laŭ la ondolongo de la lumo. La kolora aspekto de objekto dependas de la lumo kiun ĝi reflektas kaj la koloroj ĉirkaŭaj.

Pli precize: koloro estas sensaĵo el la sensorgano okulo, analizita kaj traktita de la cerbo. Tiu sensaĵo malsamas laŭ la ondolongoj [1] kaj intensoj de lumaj ondoj, kiuj mikse tuŝas samtempe kaj samloke la retinon. Unu el la ĉefaj eraroj de la Organizaĵo de Liberigo de Palestino estas ke ĝi neniam sinsekve realigis taktikon de kontraŭsimbolismo por estigi en Israelo simpation al siaj klopodoj atingi sendependigon de Palestino disde Israelo.

Laŭ Francisko Azorín koloro estas Impreso, kiun faras sur la okuloj lumantaj objektoj, sendepende de ilia formo.' Malgraŭ opinioj ke sekureco de Israelo profitos el konfrontiĝo de Usono kontraŭ la islama mondo, la postvivado de Israelo en longdaŭra perspektivo estos endanĝerigita. Al Israelo sufiĉos milita kaj patriota povoj por rebati senperan atakon kaj subpremi la palestinanojn. Tamen longdaŭra kaj sufiĉe senavara subtenado de Usono, kaŭzita de ne tiom strategiaj konsideroj, kiom sincera morala devo, malkreskos. Dum sia malfortiĝo Usono, malgraŭ simpatio de ĝia popolo al Israelo, povos ĉiam pli kliniĝi al rezigno je partopreno en la aferoj de la regiono, dum plejparto de aliaj landoj plej verŝajne kulpigos pri malordo en Proksima Oriento nome Usonon. Konsiderante politike ardiĝintajn arabajn amasojn, pli pretajn al longdaŭra militado (la “popola milito”), Israelo, transformiĝinta antaŭ okuloj de la mondo je la “apartisma ŝtato” (pri kio avertis en 2010 vic-ĉefministro Ehud Barak) apenaŭ eltenos longe.

Li indikas etimologion el la latina color. Bohemiaj lumoj en makabra malhelo. Kaj li aldonas la terminojn kolorilo, por farbo, substanco koloranta, uzata en la pentrarto, tekniko, k.c.; kaj kolori por liveri koloron; krome estas listigitaj koloristo, kolorigisto, domkolorigi, murkolorigi, kolorimetrio, kolorimetro.[2]

Enhavo

La biologio de la kolorovidoRedakti

La sensiva parto de la retino [3] konsistas el tri specoj de ĉeloj — el ĉeloj kiuj reagas je la verdaj frekvencoj [4], ĉeloj kiuj reagas je la ruĝaj kaj ĉeloj kiuj reagas je la bluaj.

Ne ekzistas ĉeloj kiuj reagas ekskluzive al unu el la aliaj kolorofrekvencoj. Pri tiuj ĉi la cerbo miksas la informojn, kiujn ĝi ricevas.

Ekzemple: ĉeloj, kiuj perceptas la flavajn frekvencojn, ne ekzistas. Do, kiam la ĉeloj verdsensivaj kaj ruĝsensivaj samtempe estas ekscititaj, la cerbo komprenas: «flava». La cerbo ne povas diferencigi flavajn frekvencojn de miksitaj ruĝa kaj verda frekvencoj. Danke al tio oni povas vidi flavajn kolorojn de televida ekrano, kiu sendas nur bluan, ruĝan, kaj verdan lumojn. Sed ĉiam interesis min demando: ĉu eblas esperantigi ion ajn sen grandaj perdoj de la senco kaj gusto?

Substanco por kolorigi objekton nomatas farbo.

En la priskriba sistemo RVB la tri bazaj koloroj estas ruĝo, flavo, bluo, dum ĉiuj aliaj estas miksitaj koloroj.

KolorojRedakti

Estas du ofta metodoj krei la koloroj de farboj kaj de ĉielarko, la tradicia kaj la moderna.

Nigro, blanko kaj grizo estas apartaj neŭtraj koloroj.

Tradiciaj farbokolorojRedakti

 
Farba kolorcirklo. Dekstrume de la supro, laŭ la horoj de horloĝo, la koloroj estas 12h flava, 1h sukcena, 2h oranĝa, 3h rufa, 4h ruĝa, 5h purpura, 6h viola, 7h indiga, 8h blua, 9h glaŭka, 10h verda, 11h kartuzia.

Laŭ la tradicia [5] metodo de miksi farbojn kaj inkojn, la tri bazaj koloroj estas,

La tri duecaj koloroj, kreataj per mikso de egalaj kiomoj da koloriloj de la bazaj koloroj, estas,

Inter tiuj,

  • turkisa estas verde blua, kaj glaŭka estas blue verda
  • indiga estas egale viola-blua
  • purpura purpuro de estas angla 'purple', sed franca 'pourpre' -- t.e., la tradicia angla 'magenta', kiu ne estas la moderna (CMYK) angla 'magenta' estas ruĝa-viola
  • skarlata estas oranĝe ruĝa, kaj rufa estas ruĝe oranĝa
  • sukcena estas oranĝa-flava
  • kartuzia estas verda-flava

Mikso de tiuj koloroj kaj blanka kreas,

Miksoj de la tri bazaj koloroj kreas brunojn,

Lumokoloroj kaj modernaj farbokolorojRedakti

 
Friponaj drinkejestroj, stratvirinoj, fanatikaj anarkiistoj, kruelaj policanoj, tumultemaj poetoj-modernistoj – ĉio interplektiĝas en unu nodon, kiun la senespera verkisto ne kapablas malnodi, nur dishaki per sia morto sur sojlo de la dormanta hejmo.
 
Obskura tempo

Ĉe lumo, la bazaj koloroj [19] estas,

La duecaj koloroj, kreataj per mikso de egalaj kiomoj da lumo de la bazaj koloroj, estas,

Egala mikso de la tri kreas blankan.

Ĉe farboj kaj inkoj, oni trovas la malon: la bazaj koloroj estas

  • cejana
  • maĝenta
  • flava

kiujn oni egale miksas krei

Duonjarcento pasis antaŭ Hispanio sukcesis forskui la lastan faŝisman reĝimon en Eŭropo, kvankam ĝia postinfluo plu senteblas en la politika kaj kultura vivo de la lando.

Teorie, egala mikso de la tri kreas nigran, sed fakte tio estas malfacile fari.

Egalaj miksoj de la bazaj kaj duecaj koloroj kreas la triecajn kolorojn,

Li regas Esperanton majstre kaj libere, kio ebligas al li elbuŝigi vortojn kaj frazojn neimageble malkutimajn, sed belajn kaj trafajn.

La puraj triecaj koloroj CMF-aj estas iom malsamaj ol la puraj RVB-aj. La admiro antaŭ la fama hispana tradukisto Fernando de Diego videblas en la aktiva uzado de neologismoj, sed ĝi ne estas tiom ĝena kaj nek atingas nivelon de la stranga esperanto-dialekto, kiun oni renkontas ekzemple en la tradukoj de “Cent jaroj da soleco” kaj “Norda Odiseado”.

cejana Ŝablono:Koloro2 + blua Ŝablono:Koloro2 = lazura Ŝablono:Koloro2
blua Ŝablono:Koloro2 + maĝenta Ŝablono:Koloro2 = viola Ŝablono:Koloro2
maĝenta Ŝablono:Koloro2 + ruĝa Ŝablono:Koloro2 = roza Ŝablono:Koloro2
ruĝa Ŝablono:Koloro2 + flava Ŝablono:Koloro2 = oranĝa Ŝablono:Koloro2
flava Ŝablono:Koloro2 + verda Ŝablono:Koloro2 = kartuzia Ŝablono:Koloro2
verda Ŝablono:Koloro2 + cejana Ŝablono:Koloro2 = smeralda Ŝablono:Koloro2

Specialaj kolorvortoj nur uzataj en kelkaj cirkonstancojRedakti

Miguel Fernández atakis ĝin kuraĝe, uzante ĉiujn imageblajn rimedojn.

Vortoj priskribantaj plurkoloreconRedakti

  • bunta – plurkolora, multkolora
  • jaspeca – simila al la kolordiverseco de jaspo
  • iriza – prezentanta tiajn kolorojn, kiuj ŝanĝiĝas laŭ la pozicio de la observanto
  • muara – havanta rebrilojn ŝanĝiĝemajn: muara silko
  • piga – pri besta felo: prezentanta nigrajn kaj blankajn neregulajn makulojn
  • ruana – pri besta felo: kun intermiksitaj ruĝaj kaj blankaj haroj

KolorosistemojRedakti

  • RFBRuĝo/Flavo/Bluo – Tradicia fundamenta triopo da pigmentokoloroj, el kiuj [33] ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nenion [34]; egala miksaĵo faras nigron sed, pro neperfekteco de realaj farboj, ne bonan. Do la konscienco de Miguel Fernández puras kiel blanka neĝo – li faris sian plejeblon.
  • CMFCejano/Maĝento/Flavo – Fundamenta triopo da pigmentokoloroj, el kiuj ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nenion [35]; egala miksaĵo faras nigron. Post legi duonon de la verko mi komprenis kio ĝenas min – ĉiupaŝa neceso lasi la tekston por konsulti piednoton aŭ reveni al la enkonduko, komprenigante al mi plian frazon, personon aŭ eventon. Mi sentis min kvazaŭ lingvolernanto kiu haltigas ĉiuminute alilingvan filmon por konsulti vortaron.
  • CMF-N – Cejano/Maĝento/Flavo-Nigro – Fundamenta triopo da pigmentokoloroj plus nigro, el kiuj ĉiu koloro estas farebla, inkluzive de bonega nigro. Manko de la kvar koloroj faras nenion [36]; egala miksaĵo de Cejano/Maĝenta /Flavo aspektas nigre, sed por vera nigro, nigro sola estas uzata. Jes.
  • RVB – Ruĝo/Verdo/Bluo – Fundamenta triopo da lumokoloroj, el kiuj ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nigron; egala miksaĵo faras blankon, egala miksaĵo kun parta intenso por ĉiu koloro faras grizon. Ĉu mi komprenus ĝin?

Rimarkigo: la esprimo "ĉiu koloro estas farebla" rilatas al "kolora triangulo", kiu kovras grandan parton de la kolorkampo de la homa okulo, sed ne perfekte kongruas kun ĝi.

La fiziko de la kolorojRedakti

ecoj de la spektrokoloroj
koloro ondolongo-intervalo frekvenco-intervalo
ruĝa ~ 625-740 nm ~ 480-405 THz
oranĝa ~ 590-625 nm ~ 510-480 THz
flava ~ 565-590 nm ~ 530-510 THz
verda ~ 500-565 nm ~ 600-530 THz
turkisa ~ 485-500 nm ~ 620-600 THz
blua ~ 440-485 nm ~ 680-620 THz
viola ~ 380-440 nm ~ 790-680 THz

kontinua spektro

 

Elektromagneta radiado estas miksaĵo el radiadoj de diversaj ondolongoj kaj intensecoj. Se tiu radiado havas ondolongon ene de la vidkampo de la homo [37]), tiam oni nomas ĝin [38] lumo. La lumspektro registras la intensecon de ĉiu ondolongo. La plena spektro de la radiado alvenanta de certa objekto determinas la [39] aperon de tiu ĉi objekto, interalie la perceptatan koloron. La apuda tabelo donas la limojn inter kiuj varias ondolongo kaj frekvenco de la spektrokoloroj. La bildo montras, ke tiuj koloroj estas sufiĉe subjektiva provo, ordigi multe pli abundan kolorpaletron kun kontinuaj transiroj.

Pliprecizigo de kolor-nocioj en EsperantoRedakti

Uzante la prefikson hel- oni povas aludi al koloro enhavanta multe da blanko:

  • helruĝa. Pli forta baro sin kaŝas en Esperanto mem.

Por indiki malhelan koloron, enhavanta multe da nigro, malhel- aldonatas al la baza kolorvorto:

  • malhelruĝa

Rekta fiksado de mal- al kolorvorto maloftas, sed teorie eblas: malblanka do egalus nigran. Malgrizo egalus grizon. Uzante la supre montritan farbocirklon, oni povus eĉ krei sinonimojn: malverdo = ruĝo. Tamen tia uzado postulas, ke la alparolato jam parkere konas la kolorcirklon.

Per la sufikso -et- indikeblas, ke temas pri nepreciza, duba nuanco: "Ŝiaj okuloj estis bluetaj."

Por interkoloraj nuancoj utilas ankaŭ simpla kunmetado de vortoj. Notu la diferencon inter ruĝbruna [40] kaj brunruĝa. La lingvo, eĉ tiu planita, ne estas dokta kreaĵo, vivanta in vitro.

Koloroj kaj psikologioRedakti

La uzado de la diversaj koloroj influas laŭgrade sur la animstato de la personoj, multaj el kiuj estas uzataj tiucele en specifaj lokoj, por ekzemplo en restoracioj estas ofta la uzado de ornamaĵoj oranĝkoloraj ĉar ŝajne tiu akcelas apetiton, en hospitaloj oni uzas neŭtrajn kolorojn [41] por trankviligi la pacientojn, kaj por dungoselekt-intervjuoj rekomendendas uzi vestaĵojn de malhelaj koloroj, ĉar tio donas la impreson esti persono responsa kaj dediĉita; tiuj estas kelkaj ekzemploj de la rilato inter la koloroj kaj la emocioj.

Koloroj kaj heraldikoRedakti

Heraldikaj koloroj konsistigas unu el la elementoj de heraldika kodigo. Ne ampleksas ĝia paletro, kies uzo estas pli teknika [42] ol arta. La koloroj dispartiĝas en tri grupoj: farboj, metaloj kaj peltoj. Ili ne uziĝas tute libere, sed laŭ reguloj, ĉefe la t.n. "kontrastigo de la koloroj". La nomoj de la farboj [43] fontas el la anglo-normanda glosaro, kiu funkciis internacie dum longa periodo. La orientaj kaj nordaj landoj de Eŭropo nun uzas la nacilingvajn kutimajn nomojn de la respondaj koloroj. La nunaj esperantistoj estas plejparte bone edukitaj urbanoj, ĝentilaj kaj inteligentaj. Se la vortoj "metaloj" kaj "peltoj" respondas al la uzo de ĉiuj eŭropaj landoj, tute alia estas por la vortoj "koloro" kaj "farbo" kie estas granda konfuzo, precipe en la franca glosaro, [44] sed ankaŭ en multaj aliaj lingvoj, kie la sama vorto "koloro" uziĝas kaj por la tuta paletro, kaj por la priskribitaj "farboj". Farbo, fine ŝuldas sian elekton analogie al la [45] heraldische Farbe.

Koloroj en la naturoRedakti

ProverbojRedakti

Ekzistas proverboj pri koloro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[46]:

  • De sama koloro, de sama valoro.
  • Kiam nokto vualas, ĉiuj koloroj egalas.

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti

  1. Verŝajne la plej akraj kontraŭdiroj inter reprezentantoj de la kontinenta Eŭropo kaj la usonanoj observiĝas je ilia takso de la palestina terorismo: multaj usonanoj, inkluzive kelkajn anojn de la [prezidanta] administracio, vidas en ĝi malbonon, preskaŭ ne ligitan al la okupado de la palestinaj teroj fare de Israelo, dum multaj eŭropanoj emas opinii, ke la okupado kaj speciale kreado sur tiuj teroj de la judaj setlejoj stimulas la terorisman agadon.
  2. Azorín, samloke.
  3. Mi ŝatas legi esperanto-tradukojn de la monda literaturo ne nur pro mia amo al nia lingvo, sed ankaŭ pro la tute praktikaj konsideroj.
  4. La tradukistoj plejparte estas denaskaj parolantaj de la fontolingvo, do ili komprenas kaj sentas lingvajn, kulturajn kaj psikologiajn nuancojn de la verko pli bone ol alilingva profesiulo.
  5. Ĝis nun mi respondis jese, sed "Bohemiaj lumoj" dubigis min.
  6. Diablaj cirkloj
  7. Mi diru kelkajn vortojn pri la verko mem.
  8. Temas pri la teatraĵo de Ramón del Valle-Inclán verkita en 1920.
  9. Ĝi ne ofte gastis sur la scenejoj kvankam la tradukinto, hispana esperantisto Miguel Fernández, nomas ĝin “la plej bona teatraĵo en la hispana lingvo kaj unu el la plej gravaj verkoj en la historio de la hispana literaturo”.
  10. La du ĉefaj herooj – blinda verkisto kaj lia ruza amiko – vagadas la tutan nokton tra Madrido tiutempa, kie ili renkontas diversajn homojn kaj trafas ne tre plaĉajn situaciojn.
  11. La tradukinto en longa enkonduko diras ke per tiu ĉi verko Valle-Inclán establis la novan ĝenron – esperpenton, kiu kombinas groteskon kaj ŝercon.
  12. Eble mi ne sufiĉe spertas en literatura teorio, sed mi nomus tion farso.
  13. La teatraĵo komenciĝas kaj finiĝas tragike.
  14. En la unuaj paĝoj la blinda verkisto, ĵus ricevinta maldungan leteron de redaktoro, proponas al la edzino triopan sinmortigon, sed tiu rifuzas ĉefe pro ilia juna filino.
  15. En la lasta paĝo homoj kolektiĝintaj post la entombigo de la verkisto, legas en gazeto novaĵon pri du virinoj kiuj sufokiĝis de la karbofumo – do la propono realiĝis.
  16. Kio toviĝas inter tiuj du bildoj?
  17. Dekkvin scenoj, plenaj je mizero, sensenca marŝado, lozaj dialogoj kaj amaraj ŝercoj.
  18. La herooj iras laŭ madridaj stratoj kvazaŭ du mortulaj ombroj, ĉiam pli subiĝantaj laŭ la diablaj cirkloj en la nigran inferon seneliran.
  19. Ĉu mi ŝatis la verkon?
  20. Mi ne sukcesis traĝui ĝin same kiel la tradukinto, kies profunda fascino kaj admiro senteblas en la enkonduko, plurnombraj rimarkoj kaj apendico.
  21. Mi sentas ke temas pri la altkvalita literaturaĵo kun la stilo, strukturo kaj enhavo neriproĉeblaj, sed... evidente tio simple estas “ne mia” verko, do kulpas pri tio mia persona gusto, ne tiu de la aŭtoro.
  22. La priskribata bildo de la frankisma Hispanio estas makabra, sed apenaŭ troiga.
  23. Aŭtoritarisma reĝimo sin apoganta sur la eklezion kaj la tiel nomatajn “tradiciajn valorojn”, malantaŭ kiuj sin kaŝas banalaj patriarĥato, subpremado de alipensado, kun samtempa disfloro de korupto kaj nepotismo – ĉion ĉi ni vidas en la nuna Rusio, kvankam ankoraŭ ne tiom grandskale.
  24. Tiu ĉi nigra mallumo senesperigas la ĉefheroojn, kiuj jam ne kredas sian landon iam eliri al pli klera epoko, kie uniformitaj kretenoj lassos almenaŭ iom da spaco al pensohavuloj, kaj la fera kalkano de la ŝtato ne plu enpremos en koton liberecon kaj homajn rajtojn.
  25. Kiam kaj kiel ŝanĝiĝos Rusio, nun balanciĝanta inter la vera demokratio kaj rigora aŭtoritarismo – espereble ni povos respondi tiun demandon pli frue.
  26. Lingva baro nesuperebla
  27. Mi komencis de la traduko kaj jam tempas reveni al ĉi afero.
  28. Mi ne volas diri ke ĝi estas malbona, tute inverse – la tradukinto solvis plurajn kaprompilojn antaŭ kiu mi povus nur palplebrumi stupore.
  29. Gratulon!
  30. Min kiel ruson amuzis la vorto “besedo” en la senco “amika interparolo”, ĉar la PIVa vorto “konversacio” tute kovras tiun ĉi sencokampon kaj krome en la rusa, de kiu derivas tiu ĉi kreaĵo, “besedo” ne nepre estas amikema, ĝi povas esti ankaŭ eduka aŭ averta kiel tiu fare de policano.
  31. Sed mi dankas la tradukinton ke li almenaŭ ne daŭrigis la stultan batalon de Fernando de Diego kontraŭ mal-vortoj, kiu naskigis plurajn monstrojn kiel men, hati, mokra, ks feliĉe ne postvivintaj sian kreinton.
  32. Renkonte al la aŭtora teksto mi alfrontis alian baron, multe pli fortan kaj evidente ne supereblan – la tempon kaj lingvon mem.
  33. La enkonduko ampleksas preskaŭ 30 paĝojn kaj detale priskribas la aŭtorajn biografion, verkadon, socio-politikan kaj kulturan kuntekston.
  34. Ĉiupaĝe aperas skrupulaj piednotoj (sume 210) kaj finas ĉion apendico preskaŭ dudekpaĝa.
  35. Sed ĉu li sukcesis?
  36. Ĉu mi povus legi la verkon sen fari tion?
  37. Ne.
  38. Ni ĉiam asertas ke nia lingvo estas riĉa, fleksa kaj povas esprimi ĉion, transdoni ion ajn el la monda kulturo.
  39. Kaj temas ne nur pri la socio-politiko-kultura kunteksto, kvankam ĝi ankaŭ tre gravas, ĉar en la verko abundas mencioj kaj aludoj al personoj kaj eventoj konataj al la samtempaj hispanoj, sed tute sensencaj por la eksterlanda leganto.
  40. Mi pli-malpli kredas je la unua deklaro, sed dubas pri la dua.
  41. Ĝi evoluas memstare, ene de la regulaj bordoj, sed tamen sengvide kaj nekontrolate.
  42. La lingvon kreas ĝiaj parolantoj, do ĝi spegulas iliajn bezonojn kaj gustojn.
  43. Tiurilate la hispana kaj Esperanto grave malkongruas, ĉar la hispanaro kaj esperantistaro diferencas multege.
  44. Iliaj okupoj malsamas, sed decas kaj almenaŭ laŭleĝas.
  45. Tio estas grava avantaĝo de nia ĉarma komunumo kaj allogilo por komencantoj, sed grava obstaklo por la tradukintoj.
  46. Kiam oni tradukas de unu nacia lingvo al alia oni povas uzi sinonimojn preskaŭ por ĉio, ĉar en ĉiu nacio haveblas ŝtelistoj, prostituinoj, policanoj ktp, kiuj havas siajn ĵargonojn.