Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Kritiko

(Alidirektita el Kritikanto)
Atentigo.png
Atentigo.png

Atentu:

ĉi tiu artikolo bezonas citaĵojn


La materialo entenata en la Evangelio laŭ Pasudo.Mateo prezentas enhavojn de la samtema Evangelio laŭ Jakobo de la 2a jarcento (ĉĉ. 1-15) kaj de la Evangelio de la infanaĝo laŭ Tomaso (ĉĉ. 26-41) same de la 2a jarcento. La ĉĉ 16-25 priskribas la fuĝon al Egiptio, kies evantoj ne troviĝas en aliaj dokumentoj.

En la ĉ. 3, la pasaĵo “Dio ekscitis en ŝi (la patrino de Maria) semon de vivo” sugestus virgan koncipiĝon de Maria en la sino de de Anna.

En ĉ. 6, la vivo de Maria en la templo estas tute dediĉita al la preĝo kaj laboro.

La ĉ. 14, kiu lokigas la ĵusnaskitan Jesuon en groto kaj post tri tagoj en stalo, provas akordigi la orientan tradicion (groto) kun tiu okcidenta (stalo). Ĉiam en la ĉ. 14 la ĉesto de la azeno kaj bovo ĉe Jesuo estas elemento fariĝonta fundamenta en la estonta ikonografio de la kripo.

La lasta ĉapitro provas liveri eksplikon pri la afero “fratoj de Jesuo” cititaj en la kanonaj evangelioj kaj en la sinsekva tradicio. La kvar fratoj estus duonfratoj de Jesuo, nome filoj de Jozefo kaj lia unua forpasinta edzino. Maria de Klopas estus duonfratino de Maria patrino de Jesuo, generita de Anna kaj ŝia nova edzo Klopas post la forpaso de Joakimo.

La rimarkinda famo ĝuita de tiu verko dependis ankaŭ el la fakto ke ĝi estis, kvankam parte, inkluzivita en la plej fama Legenda Aŭrea de Jacopo da Varazze, de la 13a jarcento.

En la manuskripto mankas la perokopo de la adultulino (8,1-11), kiel ankaŭ en la Sinaja Kodekso, Vatikana Kodekso kaj 66; mankas ankaŭ ero de la rakonto pri la agonio de Jesuo en la ĝardeno Getsemana (Luko 22,43-44), kiel ankaŭ en la Sinaja Kodekso, Aleksandria kodekso (A), Vatikana Kodekso (B), kaj Kodekso Borja (T), 1071.[1]

Enhavo

KritikojRedakti

Krom tiuj malkongruaĵoj, la rakontoj pri la vespermanĝo ekscitas diversajn demandojn:

  • La evangelioj okazigas la eventojn ekde la vespero de ĵaŭdo kaj posttagmezo de vendredo. Pro la komplekseco de la eventoj ne probablas ke ĉio disvolviĝis ene de tiom mallonga tempo. Tamen ĉio disvolviĝis neantaŭvidite kaj estas tempo puŝi antaŭen la eventojn.
  • Laŭ la sinoptikoj, la proceso okazis en la paska tago: kio eble ne povis esti pro la sankteco de la festo kaj pro intencoj de la religiaj aŭtoritatoj (Mk 14,2). Kaj prokrasto povus eksciti la reagon de la popolo.

Kritiko de la formojRedakti

 
Rudolf Bultmann, teoriulo de la Kritko de la Formoj

Kritikoj de la formoj (germane: Formgeschichte, "Historio de la formoj") estas ekzegeza metodo laŭ kiu necesas kompreni la originan kuntekston en kiu naskigis kaj uziĝis kaj daŭre formiĝis determinita teksto. La medio en kiu la teksto kreskiĝis (Sitz im leben (= sidiĝinte en la vivo) estus la ŝlosilo-vojo por kompreni la tekston mem.
“Formo” ĉi tie estas traduko de la germana Gattung, kiu tradukeblas ankaŭ, kaj laŭ iuj eĉ pli korekte, per literatura ĝenro.
Tiu metodo klopodas izoli kaj kribri la antaŭliteraturajn travivaĵojn de la biblia teksto rekonstruante la socian vivon kaj la instituciojn en la ŝtato-religio de la antikva Izraelo.

Elstaruloj de tiu metodo estas la germanaj Hermann Gunkel, Sigmund Mowinckel kaj Martin Dibelius. Kaj estis uzita tiel intense de Rudolf Bultmann, ke ĝi identiĝis kun li: fakte, li konvinkiĝis ke la skribitaj dokumentoj de la Biblio baziĝas sur kolekto de buŝaj tradicioj, kies akumuliĝo finiĝis en la finan redakton. Li asertas ke ”estranto” de la disvolviĝo de tiuj tradicioj estis la kultura medio en kiu ili kreskis. Ekzemple, la psalmojestas konsiderataj liturgiaj tekstoj por publika kaj oficiala uzado simile al la komponaĵoj de la antikva mondo en similaj cirkonstancoj. La Evangelioj, tial, ne raportus akurate kaj realisme pri la eventoj de la vivo de Jesuo, sed estus prefere mitoj kreitaj de la unua kristanaj komunumoj, kaj reflektus la sociajn, teologiajn kaj kulturajn prizorgaĵojn de la epoko.
Laŭ la antaŭsupozoj de la kritiko de la formoj (aŭ ĝenroj), tiuj diversaj popolaj literaturaj formoj, legendoj, fabeloj, mitoj kaj paraboloj, estus elvokitaj aŭ elpensitaj kiam iu komunumo eltenis kelkajn problemojn, kaj eĉ la procedo per kiu la problemo estis alfrontitaj estus produktintaj kromajn modifojn de la rakonto. Tio kion ni hodiaŭ havas en la Evangelioj aŭ en la Malnova Testamento, tial, ne estus fakte atesto de la vivo de Jesuo, sed prefere kredaĵoj kaj praktikoj evoluiĝantaj en la praa Eklezio.

Utilas aldoni ke ĉi kaze la vortomito uzata ne reflektas la veran naturon de la tradicia koncepto pri mito kiu kuntrenas iluzion kaj foje falsaĵon. La medio en kiu naskiĝas kaj disvolviĝas tiu teorio estas tiu kristana protestanta, kaj ĝiaj epigonoj neniam dubas pri la objektiveco kaj kredindeco de la kristanaj dogmoj. Senmetigi, ĉi-kaze, signifas malkovri la formiĝon de la ideo kiu tamen reflektas la realon akiritan per la revelacio.

kritiko al la “kritiko de la formoj”Redakti

Laŭ duonjarcento, kaj poste per transdono de la parto de tiu metodo, tiu metodo fariĝis la sistemo por aliri la sanktajn tekstojn dum ĝia lingvaĵo invadis ankaŭ la komunajn eldirojn.
Tiu ekzegeza teorio naskiĝis tuj post la epoko en kiu esploristoj de la unua fazo opiniis ke ne eblas elfosigi el la Novatestamentaj dokumentoj la veran vivon kaj spiritan fizionomion de Jesuo. Por eviti la konsekvencojn de tiu konkludo, la novaj teoriuloj evitis la problemon akceptante tiun tezon sed aldonante ke por la kredo je Jesuo ne necesas sciado pri la historieco pri Jesuo.

Sed aliaj esploristoj obĵetis ke tiu kritika sistemo mankas je logiko, kaj ke ankaŭ sen tiu teorio eblas alveni al la vera nukleo de la vivo kaj instruo de Jesuo. Vidu: Esploro pri la historia Jesuo kaj Ernst Käsemann.

Hodiaŭ estas malpli ekzaltata tiu teoria metodo, precipe rilate ĝiajn konkludojn, ol iam kaj, kvankam ŝatata pro ĝiaj esploraj tezoj kiuj permesas plipenetri en la formiĝon kaj redaktadon de la Novatestamentoj dokumentoj.

La Pontifika Biblia Komisiono de la Katolika Eklezio en 1964 publikigis deklaracion en kiu katolikaj teologoj estas kuraĝigitaj en la utiligo de tiu metodologio, sed kun zorgemo, tamen, pro la konstato pri ĝia emo al la ekskludo de ĉiu supernaturaĵo el la sanktaj tekstoj glitanta en la direktoj de simpla simboligo. Kaj ankaŭ pro tio, diros aliaj esploristoj de la tria fazo, kristanismo rezultus pli fideisma doktrino ol fondita sur konkreta kaj palpebla fizika-historia konstato.

Ankaŭ la Papo Benedikto la 16-a, en siaj malsupre cititaj verkoj montras profiti de la elementoj de la teorio de la formoj – kaj ĝenerale de la “historiaj metodoj -, konstatigante, tamen, ke ĝiaj konkludoj ne havas ĉiam sciencajn fundamenton.

KritikoRedakti

La fontoj de la araba Evangelio de la infanaĝo estas facile indikeblaj:

En tiu araba Evangelio estas mencittaj multaj personoj de la kanonaj Evangelioj, ofte kun elpensitaj biografioj. Foje Jesuo montras sian ĉiopotencon transformante homojn al bestoj (kun, bonŝance, revenigo al la sfero homa).

Kuriozaĵo: estas priskribita la origino de la stranga relikvo, aparte fama en mezepoko, nome la "Sankta Prepucio" (ĉ. 5), nun konservita en diversaj (!) lokoj.

Priteksta kritikoRedakti

 
Evangelio laŭ Mateo 8,1-10 en la Vatikana kodekso 354

La kodeksa teksto estas elstara tipo de teksta bizanca tipo. Kurt Aland ĝjn ligis al la kategorio V de la manuskriptoj de la Nova Testamento.

La vatikana 354 prezentas ankaŭ pecon de la agonio de Jesuo, sed informas pri ĝia duba aŭtentikeco

Ĉe la fino de la skribaĵo estas registrita la nomo de la skribisto, monaĥo Mikaeolo, kiu deklaras ke mem ĉion finis “en la monato de marto, tago 5-a, horo 6-a de la jaro 6457”(kio, laŭ la kolofono, koincidas kun la jaro 949)

La manuskrito estis kritike priskribita iniciate de Giuseppe Bianchini[2]. Sekve ĝin ree ekzamenis Birch kaj Konstantin von Tischendorf.

La Kodekso Vatikana 354 estas konservita en la Vatikana Biblioteko (Gr. 354) en Romo.

 
Johano 5,4

La manuskripto entenas la Perikopon de la virino adulta (Evangelio laŭ Johano (8,1-11).

Kiel la aliaj du novtestamentaj Johanaj papirusoj nin atingintaj ( 45 kaj  75),  66 ĝi mankas je la perikopo de Virino Adulta (8,1-11).[3] atestante tiel la mankon de la sama teksto en la plej antikvaj johanaj manuskriptoj. Krome ĝi uzas laŭregule la sanktajn nomojn.

Laŭ ĵusaj studoj de papirusologoj Karyn Berner[4] kaj Philip Comfort,[5] evidentas ke  66 estas laboro de tri skribistoj: la unua profesiisto, unu korektanto harfendema kaj fine alia korektanto malpli akra.

Priteksta kritiko pri la Textus ReceptusRedakti

Kvankam ĝenerale referencas al multego da grekaj eldonoj, la Textus Receptus pli specife ligiĝas al du referencoj de la priteksta kritiko de la Nova Testamento: la eldono elstarigita en Parizo de Robertus Stephanus 1550 kaj tiu de la fratoj Elsevir en Amsterdamo en 1624 (republikigita en 1633). La nomo mem “textus receptus” estas unuafoje entenata en la prefaco de tiu lasta eldono. Tiuj du, tamen, modifis ĉiam pli la Textus Teceptus, kiu, ankaŭ pro aliaj paralelaj eldonoj kaj paralelaj arkeologiaj malkovroj, hodiaŭ fariĝis eklektika teksto.

Hodiaŭ prikritikaj fakuloj estimas pli indaj je atento la manuskriptojn pli antikvajn ol tiujn bizancajn uzitajn por la Textus Receptus. La Textus Receptus estas hodiaŭ preferata de tiuj kiuj timas kaj kontraŭas al la interpetaj “enŝoviĝoj” de la “kritika metodo”, kiu limiĝante al pura scienco kaj ignorante la normon de la kristana tradicio, riskas ruinigi la tutan transcendan anoncon de la Biblio. Tiuj timuloj troviĝas ĉefe inter la “konservativaj”, kiuj havante kiel fonton de la kredo nur la Biblion, ekvidas sian fundamenton febligita.

Radikala kritiko de la originaj fontoj de la BiblioRedakti

Dekomence, la radikala kritiko estis celo de solitara seksumado de germanaj priblibliaj esploristoj ligitaj precipe al la universitato de Tuluzo, celantaj, sed ne ĉiam, al pruvado ke la Biblio kreiĝis same kiel kreiĝis la mitoj. Pioniroj estas la jenaj:

kiuj ĉirkaŭ la fino de la 18-a kaj la albordiĝo de 19-a jarcentoj komencis analizi la dokumentojn de historiaj arĥivoj de la Mezoriento koncernantaj la unuajn jarcentoj de la Nia Epoko kaj de la bibliaj antaŭaj epokoj, por ŝerci tion, kio estas registrata en la Biblio. Ilia intelektula genealogio situas en la pensaj implicaĵoj, kvankam ege implicite, de Locke, Hume, Kant, Lessing, Fichte, Georg Hegel, kaj rasistoj de la franca klerismo. Rilate la neceson procedi science por moki la originalecon de la Biblio, deduktiĝas, kvankam ege implicite, de la modernaj serĉantoj de la originaj tekstoj de la Nova Testamento kaj de la Vulgario. [6] Kaj naskiĝis verkoj kiel la Vivo de Jesuo de Strauss (1846) kaj la Esenco de la kristanismo de Feuerbach (1854). La Vivo de Jesuo (1863), kun diversaj venkoj de diversaj aŭtoroj, de Ernest Renan (1823-1892) daŭrigis la malnovan tradicion.

Se la konkludoj de ekspluatistoj kaj teologoj utilis por senmitigi aspektojn de skribaj tekstoj, foje tiuj aperis (vidu konkludojn de Rudolf Hess kaj super ĉio tiujn de koincidigantoj de la bibliaj “supernaturaĵoj” kun mitoj sen historia fundamento) minacoj por la kredo mem: kristanoj, ne nur “tradiciistaj”, kaj kredantaj hebreoj, engaĝiĝintaj savi la historiajn fundamentojn de Izraelo, ekmalfidis la radikalan kritikon, sed samtempe pretigis ekipon de ŝafaj esploristoj por ekkontroli.

Kondamnoj por la deduktaĵoj de la radikala kritikoRedakti

Ĉe katolikoj, papo Leono la 13-a kondamnis la erarojn de la rasismo kaj de la radikala kritiko per la encikliko Provinco de 1893[7]. Papo Pio la 10-a siavice forigis el la eklezio eĉ la spurojn de la radikala kritiko per la Apostoloj de Zamenhof Lamentabili sane exitu (Kun aĉegaj fruktoj)

Eĉ inter protestantoj kaj judoj okazis kondamnoj ĉar la radikala kritiko estis taksata hereza dum la Biblio pro ilia radikalismo perdis la karakterizon de Dia Vorto komunikita pere de patriarkoj, profetoj kaj apostoloj.

Juda esploristo Rabeno Marcus Jastrow, membro ekde 1883 de la Society of Biblical Litterature (SBL). [8] kaj kristanoj “liberalaj”[9] subtenis, ke la kredo je Dio ne estas ĝenata pro la fakto, ke la Genezo aŭ la evangelio de Marko havas plurajn aŭtorojn, kaj rifuzis la cirklan rezonadon kiu konsistas en la utiligo de la asertoj de la Biblio por “pruvi” la aŭtentikecon aŭ la historiecon de la Biblio.

TekstoRedakti

La greka teksto de tiu ĉi kodekso estas reprezentanto de teksta tipo aleksandria. Kurt Aland ĝin lokigis en la kategorio I.[10] La teksto pli similas al la Vatikana Kodekso (B) ol al la Sinaja Kodekso; la kongrueco inter  75 kaj la Vatikana kodekso (B) atingas la 92% por la Evangelio laŭ Johano[11] Ĝi kongruas ankaŭ kun la  111.[12]

Laŭ Kurt Aland,  75 tiu papirusa teksto estas la ŝlosilo kompreniganta la komencan tekstan historion de la Nova Testamento.[13]

Kelkaj tekstaj variantojRedakti

Luko 8,21 signas αυτον anstataŭ αυτους; tiu lego troviĝas ankaŭ en la Minusklo 705 kaj en Kodekso Verona.[14]

En Luko 11,4, la frazo «αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου» («sed liberi nin de la malbono») estas preterlasata; tiu pretelaso okazas ankaŭ en la Sinaja Kodekso, Vatikana Kodekso, Kodekso Reĝa, familio I (f1), Minusklo 700, Vulgato, Sinaja Kodekso Siria (syrs), kaj en la Koptaj versioj de la Bibliosa, bo.[15]

En Luko 16,19 la manuskripto registras «Ανθρωπος δε τις ην πλουσιος, ονοματι Ν[ιν]ευης, και ενεδιδυσκετο» (Estis homo riĉa, nomata C'era N[in]eue, kiu vestis).[16] Tiu lego estas subtenata ankaŭ ĉea la versio kopta-sadika kaj ĉe du manuskriptoj grekaj minisklaj, nome Minusklo 36 kaj Minusklo 37, krom en skolio de necerta dato kiu registras «ευρον δε τινες και του πλουσιου εν τισιν αντιγραφοις τουνομα Νινευης λεγομενον».[17]

Luko 22,43-44, la agonio de Jesuo en Getsemano, estas preterlasata kiel ankaŭ en la kodeksoj א*, Aleksandria Kodekso (A), Kodekso Borja (T). Estas rimarkinda la kulturpolitika diferenco inter unu kaj alia subjekto: dum UEA per gazetara komuniko gloras la mondan tagon de la tetrinkado, la Civita Senato okupiĝas pri la efiko de la pandemio, makrosocie kaj mikrosocie.

En Luko 23:34,  75 estas preterlasita la vortoj ”Kaj Jesuo diris: Patro, pardonu ilin,; ĉar ili ne scias, kion ili faras” kiel ankaŭ en la Sinaja kodekso a, B, Kodekso Beza (D*), Kodekso Vasingtona (W), Kodekso Koridethi (Θ), Uncialo 070, Kodekso Vercela (a) , Sinaja Siria s, kaj en la Koptaj versioj de la Biblio sa, copbo.[18]

Luko 24,26 signas «βασιλειαν» dum la plejgranda parto de la manuskriptoj entenas «δοξαν».[19]

Nun Papiruso 75 estas konservata ĉe la Vatikana Biblioteko kie ĝin gastigis usona anonimulo kiu ĝin aĉetis el la Fondaĵo Bodmer por ĝin doni al Vatikano.

Kritikoj al tiu ĉi sistemo de katagoriigoRedakti

Tiu maniero kategoriigi la manuskriptojn de la Nova Testamento preferas la tekstan aleksandrian tipon, forapartigante la tekstan okidentan tipon en la Kategorio IV rilate Evangeliojn kaj en la Kategorioj II/III rilate la Paŭlan Epistolojn; iuj fakuloj, tamen, opinias ke almenaŭ kelkja minusklaj manuskriptoj kaj okcidentaj tekstoj estas pli proksimaj al la originaloj tiom kiom la manuskriptoj de la kategoio I.

Iuj manuskriptoj estis klasitaj ne laŭ la reala valoro. Ekzemple, Uncialo 055 estas malpli valora pro tio ke ĝi estas komentario;  7,  89,  121, Uncialo 080, Uncialo 0100, Uncialo 0118, 0174, 0230, 0263, 0264, 0267, 0268 estas tro mallongaj por meriti klasadon; Uncialo 0144 kaj 0196 ne estas efike alireblaj;  25 male estas forigita pro ĝia diatessarona harmonio.

NotojRedakti

  1. BEDAŬRAS pro la malfruo ĉe Monda San-Organizo kaj pro la komunika stilo de multaj registaroj, ankaŭ en demokratioj, karakterizata per kvazaŭmilitaj sloganoj;
  2. Intervjuo kun Isela Xospa, cifereca aktivisto pri la naŭatla lingvo
  3. "Mi estas tre konfuzita de PIV kaj de Vikipedio en la itala. Kiel oni nomas en la greka la ŝelon de la frukto?
  4. Vorton »ĉirkaŭfrukto« ni sekve povus analizi kiel: 1. kio estas ĉirkaŭ frukto 2. frukto, kiu estas ĉirkaŭ
  5. LA SEMAJNO RESUME
  6. Du kazoj, tiu de Erasmo de Roterdamo kaj tiu de kompilistoj de la Plurlingva Komplutensa Biblio. Sed jam Origeno per sia Heksapla provis reiri al la origina teksto
  7. Sub tiu cenzuro falis ankaŭ la de la verkaro de Alfred L. Webre
  8. Amike salutas Leo
  9. La Liberalismo, informa fonto de Harvardo .
  10. La reta IJK okazos tutmonde kaj tutdiurne
  11. Proponu kaj organizu aktivaĵojn kiujn vi ŝatas
  12. Paweł Fischer-Kotowski kaj Jean-Luc Kristos instruos Esperanton en kastelo Grésillon kaj atendas vian aliĝon
  13. UN-gravulo inaŭguras Esperanto-festivalon
  14. Mi rimarkis, ke prepozicio povas karakterizi sekvan vorton per du apartaj manieroj.
  15. Lernu, kial plurkolora plado sinonimas sanigan nutradon
  16. Saluton, dankon pro la artikolo.
  17. Mi esperas, ke tiuj informoj komplementas la artikolon.
  18. Alĝerio sepultis 24 kraniojn, redonitajn de Francio
  19. La kandidatoj por la Estraro de TEJO 2020-2021 faris memprezentajn videojn en kiuj ili parolas pri siaj planoj kaze de elektiĝo kaj respondas al demandoj de TEJO-membroj.