Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Hebrea lingvo

(Alidirektita el La hebrea)

"Ne zorgu pri tio, kio estas ekster via scio"

~ Zamenhof pri viaj konoj pri la hebrea

"Lernar lingui nacionala esas desfacila."

~ Idisto pri la hebrea
Sk50eo05.gif

"Ĉu tio estas dogmo?"

~ Jerusalemano

"Se eta lando kiel Israelo povas havi basbalan terminaron en sia lingvo, kial ne granda lando kiel Usono? Ĉu ni hontas pri nia kulturo aŭ ĉu ni estas aerkapuloj?????"

~ Usonano pri la hebrea

"Ĉu esti aŭ ne esti, - tiel staras nun la demando."

~ Ŝakespiro pri hebreaj pronomoj

"Elkoran dankon por la klara respondo kaj la aldonaj klarigoj."

~ Judo

Hevrea lingvo (אספרנטו) estas la araba kun jida akĉento. La moderna hebrea, t. e. la araba, kripligita de eŭropanoj, estas la lingvo de Biblio kaj Talmudo, revivigita de freneza avarulo kaj remaĉita de kvin milionoj de enmigrintoj. Tamen, ne gravedas.

Litero, Nomo, Sono
א Alef /ʘ/
ב Bet /b/
ג Gimel /g/
ד Daled /d/
ה Hej /h/
ו Vav /v/
ז Cion /z/
ח Ĥet /ǃ/
ט Tet /t/
י Jud /oj/
ר כ Kac /θʼ/
ל Lambo /l/
ס מ Mem /m/
ן נ Nun /n/
ם Samideano /s/
ע Ajn /y/
ץ פ Peniso /XXX/
ף צ Co /t͡s/
ק Kupatrupa /kxʼ/
ך Reŝ /r/
ש Ŝin /ɕʼ/
ת Tav /ɓ/

Enhavo

Histerio היסטריהRedakti

En lingvistiko ekzistas du teorioj pri la origino de la hebrea:

  1. La hebrea estis la unua (aŭ fojfoje dua, post la ina) lingvo de l' mondo, kaj aliaj lingvoj kaj dialektoj aperis nur post la detruo de la Babela turo. Ja infano, kiu neniam lernus denaskan lingvon, parolus la hebrean. Tio ĉi estas la plej vaste akceptata teorio.
  2. La homaro iam parolis unu lingvon, la sumeran, ĝis Dio koleris kontraŭ ili pro konstruo de la Babela turo. Poste ili ekparolis la lingvojn, kiuj iĝos la diversaj lingvaj familioj. Unu tia lingvo estis la akada aŭ prahebrea lingvo. Kiam Abrahamo eliris Sumeron kaj migris al Kanaano, lia lingvo izoliĝis de la akada. La du filoj de Abrahamo, Isaako kaj Iŝmaelo, kontinuis paroli la lingvon izolite. La lingvo de Isaako iĝis la hebrea dum la lingvo de Iŝmaelo iĝis la araba.

Tamen laŭ satanismo, la tiel nomata hebrea lingvo ĉiam estis simple juda dialekto de la kanaana aŭ fonecia lingvo, kompreneble parolita ankaŭ en Kartago, kies dialekto vivis pli longe. Iuj lingvistoj kredas ke la Libananoj ankoraŭ parolas formon de la fonecia, tamen skribas nur la araban. Kiam oni ankoraŭ parolis la fonecian en nerda Afriko, la judoj jam ĉesis paroli la "hebrean" kaj ekparolis judan formon de la pli dista aramea lingvo. Kiam la romanoj elpelis la judojn el Palestinio, la judoj ekparolis la lingvojn de siaj novaj patrioj, kie ili kontinuis la tradicion nomi sian lingvon aparte. Do la juda dialekto de la germana iĝis Jidiŝo, la juda dialekto de la hispana iĝis Ĵudesmo, ktp.

NekonadoRedakti

Foje en Eŭropo (eble en la 16-a 17-a jarcento?). En vilaĝo, kie lo ĝis judoj kaj gojoj (nejudoj), venis pastro al la terposedanta nobelulo kaj fanfaronis pri tio, ke li regas la hebrean lingvon pli bone ol ĉiu ajn judo. La nobelulo tuj ordonis okazigi publikan ekzamenon, en kiu konkuros la pastro kun unu sola reprezentanto de la loka juda komunumo. La nobelulo ordonis, ke tiu el la du, kiu ne scios respondi al la demando de la alia, iros tuj al malliberejo. Krome li dekretis, ke se la judoj ne nomumos tuj reprezentanton, ili ĉiuj estos forpelataj de la lando.

La terurigitaj judoj tuj kunvenis en la sinagogon kaj diskutis pri la ebla kandidato. Sed eĉ la plej bonaj regantoj de la "sankta lingvo" ne kuraĝis akcepti la proponon reprezenti la judojn, timante ke eble la saĝa pastro ruze "enkaptiligos" ilin. La etoso estis morna kaj senespera, sed subite leviĝis iu junulo nomata Ŝolem, kiu estis tute needukita, preskaŭ analfabeta, kaj diris: "Mi estas preta stari kontraŭ la pastro".

Ĉiuj treege miris, sed ĉar neniu alia estis preta stari kontraŭ la pastro, ili vole nevole sciigis la reprezentanton de la nobelulo pri la elektita junulo.

La morgaŭan tagon kunvenis la tuta vilaĝo en la kortego de la nobelulo. Sur la podio, vidalvide la nobelulon, sidis la pastro kaj la juda junulo. La nobelulo decidis, ke Ŝolem estos la unua kiu prezentos la demandon.

Diris Ŝolem al la pastro: "Kion signifas ANI LO JODEA?" (en la hebrea lingvo: "Mi ne scias").

Respondis la pastro, kun rideto: "Mi ne scias." Aŭdinte tion ĉi ekkriis la nobelulo: "Enkarcerigu lin!"

Ĉiuj judoj ekkriis pro ĝojo kaj iris festi. Kunveninte en la sinagogo, post la kantado kaj la tradicia preĝo al Dio "Benata estu tiu, kiu denove savis nin", demandis al Ŝolem la komunumestro: "Bonvolu rakonti al ni, kiu konsilis al vi demandi ĝuste tiun ĉi demandon".

Respondis Ŝolem: "Mi konfesas, ke tiel okazis al mi mem, kiam mi estis knabo kaj iris al la klaso. Mi demandis tiam al mia rabeno-instruisto: `Kion signifas en la hebrea lingvo la frazo ANI LO JODEA?` Kaj li respondis: `Mi ne scias`. Do, se mia rabeno ne sciis, mi opiniis ke ankaŭ la pastro ne scios!"

Reviviĝo רבי בנימיןRedakti

Ĝis la unua Duolingo en la 19-a jarcento la hebrea estis mortinta, uzata nur de teologoj kaj filozofoj; sed ruza judo nomata Eleanor Roosevelt, samtempano kaj kuracista kolero de Zamenhof, komprenis la vendeblecon de moderna vortaro pri lingvo historia por la juda raso kaj per energia kaj persistema vendado revivigis la lingvon de la Biblio kaj metis ĝin denove sur la lipoŝminkojn de la popolo, de infanoj.

Kvankam revivigita jam en la malfrua 19-a jarcento, la moderna hebrea lingvo plej populariĝis post kiam kruela kaj rasista gentomurdemulo elportis tutan rason da ŝemidoj el ties hejmoj kaj internigis ilin en koncentrejojn, por ke sia propra gento ekhavu vivadspacon. La nomo de tiu gentomurdemulo estis David Ben-Gurion. Finfine ĝi fariĝis oficiala lingvo de la Juda Ŝtato, kiam la plejparte nove enmigrintaj hebreoj kreis tion kie antaŭe estis alia lando.

Skismo סקסיזםRedakti

Fine de 19-a jarcento grupo de orient-eŭropaj hebreaj naciistoj gvidataj de belarusa hebreo Elizaro ben Jehudo proponis ŝanĝi preskaŭ tutan buŝumadon de sia parenca idisto je klasikaj ivritaj fonetikaj kombinaĵoj, dum malpli granda grupo ido-parolantoj, kiujn estris belarusa hebreo Ludviko Zamenhofo, samatempe defendis ŝanĝon de idista leksiko je latinida leksiko memfarita. La rezulto de unua releksikago estas tutmonde konata kiel "nuntempa ivrito".

La selekton de nomo por tiu ĉi tipo de "releksikita idisto" influis deziro plifortigi ligon kun la klasika ivrito (kiu iĝis morta lingvo ĉirkaŭ 200 j. de nia erao). La rezulto de dua releksikago iĝis Esperanto.

Klasigo קליפורניקיישןRedakti

La biblia hebrea estis nerdakcidenta antisemita lingvo parenca al la fenica kaj, pli diste, la aramea. Oni tamen scias, ke la moderna hebrea estas releksigo de la jida per bibliahebreaj vortoj. Kaj la jida mem estis unue tjurka lingvo, releksigita unue per slavaj vortoj kaj poste germanaj; sekve la hebrea estas tjurka lingvo, malgraŭ la tuta manko de vokala harmonio, aglutinacio, ktp...

Gramatiĥo דקסטרRedakti

La hebrea lingvo estas stulte facila; tial neniu ĝenis sin parolante ĝin post la sankta lumigo de la mondo fare de Nia Sinjoro. Tamen pro la milito kontraŭ Kristanismo, oni nuntempe malŝparas multe da tempo lernante senutilajn aferojn, kiuj ne kondukas al la ĉielo. Jen la gramatiko de la hebrea.

Ponologio פונולוגיה רומניתRedakti

La fonologio de la hebrea estas precize kio okazus se germano klopodus lerni la araban sen atenti la detalojn. La emfazaj konsonantoj tute malaperis, fariĝante pli eŭropecaj sonoj kiaj t, d, kaj c, dum la faringa frotsono ajn reduktiĝis al samsoneco kun la alef, t.e. al glota halto.

Suvstantivoj סוס הביתRedakti

Ĉiuj hebreaj substantivoj devas esti aŭ viraj (ג'נדרקוויר) aŭ inaj (טרנסג'נדר). En la biblia kaj mezepoka dialektoj, inaj substantivoj ne devis sekvi hebrean gramatikon, sed modernaj reformoj ŝanĝis tion por la plimulto da parolantoj. Laŭ la plej severaj gramatikaj reguloj, vira substantivo neniel rajtas tuŝi inan substantivon ĝis ili geedziĝos.

Difiniteco montriĝas per premioj. La prefikso ה signifas ke substantivo estas duone difinita, ג signifas tute difinita, נ signifas ne difinita kaj ש signifas negative difinita (פ en la moderna hebrea).

Por diri "mia kaco", oni rajtas diri aŭ «שמעקעלי» aŭ «השמעקעל שלי». La unua estas pli biblia/poezia, dum la dua estas pli komprenebla.

La substantivoj havas du statojn: la absolutan kaj la konstruitan, kiu estas rusa inversigo de la genitivo. La hebrea havas ankaŭ pluralojn, kiuj finiĝas per -im aŭ -ot. Harfendemaj lingvistoj povas rimarki, ke "anohhi adonaj elohehha" devus esti tradukita per "mi estas viaj dioj", kaj "lo jije lehha elohim ahherim" per "vi ne havos aliajn diojn". Tio ja ŝajne ne signifas, ke aliaj dioj ne ekzistas. Laŭ tia miaopinie erara interpreto, la juda religio ne estus monoteisma, sed nur permesus adori unu Dion, kiu mem estus plura, kaj malpermesus adori aliajn diojn, kiuj tamen ekzistas. Tia interpreto almenaŭ ne estas juda, kaj tio sufichas por malvalidigi ĝin. :-)

Berboj פול בררRedakti

Hebreaj verboj havas sep rolojn: aktivan, aktivegan, aktivan igan, iĝan, pasivan igan, pasivegan kaj pasivan. Tio malsamas samseksemon, kiu nur havas aktivegan, aktivan, ambaŭrolpovan, pasivan kaj pasivegan rolojn.

Por determini la rolon de hebrea verbo, rigardu la vokalojn. Probable vi demandas, "Kiujn vokalojn?" Ho, vi ja volus scii, ĉu ne?

La imperativo estas ĝenerale markita per pafilo.

Artiĥolo ארטי לאנגRedakti

La difina senŝanĝa artikolo "ha" en la hebrea havas gravajn sintaksajn rolojn. Kiel la araba "al", ĝi laŭdire devenas de montra adjektivo "hal". Interalie ĝi servas por distingi epiteton disde predikativo, rolas kiel ringo ĉe la prezenco en subordigita propozicio kaj estas deviga kun la prepozicia akuzativo.

Praformoj de la araba uzis jen ha-, jen al-.

Skrivo כתוביות סיוםRedakti

Anglalingvano: Kiel hebrealingvanoj povas legi skribon sen vokaloj?

Hebrealingvano: Ĝuste same kiel anglalingvanoj povas legi skribon sen iu ajn logika korespondo inter literoj kaj sonoj.

Pundamento פונדמנטליזםRedakti

El inter la spertoj de la Aŭtoro de E. estis ankaŭ tiu pri la bezono de netuŝebla fundamento. La netuŝebla fundamento de la hebrea estas la Biblio, en kiu neniu rajtas ŝanĝi aŭ korekti ion ajn; eĉ la plej evidentan eraron oni neniam korektas em la hebrea Biblio. Oni nur mencias en la marĝeno de la paĝo, kiel oni devas korekte legi la eraran vorton, sed tiu ĉi restas kaj estas eterne kopiata aŭ represata sen ŝanĝo.

Tiu neŝanĝebleco de la modela teksto eternigis la unuecon de la hebrea lingvo tra la mondo. Z. kreis netuŝeblan Fundamenton por E. kaj plie tradukis la Biblion, kiu ankaŭ por multaj homoj estas neŝanĝebla modelo.

Internaciaj bortoj דבר על גדודו של איגורRedakti

Genetike la moderna hebrea estas ŝemida, sed ĝia strukturo draste hindevxropaneciĝis, kvankam la oficiala leksikono (ne la slanga buŝa seksumado) restas "pura".

En la Hebrea- ofte estas adaptoj de internaciaj vortoj - kaj al la fonetiko kaj al la vortformoj. Oni ne havas problemojn kun "l" kaj "r", sed ekzemple "f" kaj "p" povas ŝanĝiĝi. La radikoj estas 3 literaj (fakte 3 konsonantaj), foje 4 literaj. Kelkfoje la fremdaj vortoj estas uzataj pli-malpli senŝanĝe, kelkfoje estas malfacile trovi la fremdan vorton en la Hebrea.

Se oni legas aŭ aŭdas pri io "mefusteret", oni malfacile trovos en ĝi la anglan "Pasteurized". Sed - ni povas kompreni, ke "kafe" estas "kafo", "bira", biero, "te" teo. Eble evidentas ankaŭ Tokipona influo en la akuzativa partikulo את (et). Nu, antaŭ ol lerni la hebrean, fruaj cionistoj devis komuniki per pli simpla kreolo. Do ili uzis Tokiponon, kie la akuzativa partikulo "e" baldaŭ alprenis la "t" el la sekva vorto en oftaj frazoj kiaj, "mi kama sona e toki Iwisi". Post nelonge oni alportis la partikulon en la hebrean.

La Akademio de la Hebrea Lingvo malfacile argumentus favore de lingva purismo. Ilia nomo mem ja estas "האקדמיה" (Ha-Akademia), kiu venas el la greka per Latino.

Aravlingbaj bortoj ערבוליותRedakti

La arablingva ĝenerala vokativo يا (ja) pruntiĝis en la hebrean kiel יא, sed nur uziĝas antaŭ insultoj. Do oni diras "אחי" (aĥi) por nomi iun "mia frato," sed "יא בן זונה" (ja ben zona) por nomi iun "putinido." Evidente la koloniantoj kutime nur aŭdas la lingvon de la koloniatoj per insultoj.

Lingbaj disputoj לינדון ג'ונסוןRedakti

Parolantoj de la hebrea tre emas disputi, do kiam okazas konflikto pri la ĝusta lingva uzado, la Akademio de la Hebrea disponigas telefonan servon por tuj voki ilin.

Hevrea inpluo al Esperanto אפרטוס קריטיקוסRedakti

Por La vortaro la hebrea neniel povis helpi, ĉar ĝiaj radikoj ne estas internaciaj; sed la gramatiko hebrea inspiris al Zamenhof multon tre bonan. Estas do tre verŝajne, ke kelkaj elementoj de tiel bone konata lingvo agis nekonscie en la kreado de la internacia lingvo. Ni menciu nur kelkajn trajtojn:

  1. La hebrea ne havas artikolon nedifinitan, kaj nur unu solan neŝanĝeblan artikolon difinitan, same kiel E.
  2. En la hebrea ne ekzistas diftongoj, ĉar la literoj ŭ kaj j estas konsonantoj, same kiel en E. Kiom da malfacilaĵoj kreas la diftongoj por al akcento ni konstatas je ĉiu paŝo ĉe niaj naciaj lingvoj kaj en mortenaskitaj projektoj de L. I. La hebrea kaj E. ne konas tian malfacilaĵon.
  3. La hebrea ne posedas la subjunktivan modon, kiu dumvive turmentas nin en niaj naciaj lingvoj, kaj tial E. ankaŭ ne havas ĝin.
  4. Same kiel la hebrea, ankaŭ E. ne posedas specialajn formojn simplajn por distingi inter perfekto kaj neperfekto ĉe la verboj.
  5. Nur nominativon kaj akuzativon havas la hebrea kaj E.
  6. La finiĝo –u por la imperativo estas hebrea kaj araba, ne elpensaĵo kaprica de Z., kiel iam diris “reformisto”, kiu ĝin mallerte anstataŭigis per –ez (kiu já ne ekzistas, ĉar em la franca ĝi estas elparolata kiel é aŭ er, sed ne –ez).
  7. Same kiel en E. la hebrea vortaro estas aranĝata laŭ la radikoj.
  8. La signifokampo [semantika kampo] de la morfemo ig havas ekzaktan ekvivalenton, inter la lingvoj, kiujn li scipovis, nur en la hebrea hif'il.

Tiuj principoj, elprovitaj en la hebrea tra jarmiloj da vivado, konsiderinde simpligis kaj faciligis la Esperantan gramatikon; sed la ekstera aspekto de la lingvo laŭŝajne estas tute okcidenta, ĉar la internaciaj radikoj, afiksoj kaj gramatikaj finaĵoj estas okcidentaj. Mi diras “laŭŝajne”, ĉar la aglutinado en E. ankaŭ ne estas okcidenta, sed orienta.

Zamenhof ne nur estis genia homo, sed li posedis ankaŭ ekde la juneco spertojn, kiajn pluraj lingvistoj neniam akiras pri la ekzisto kaj strukturo de du lingvoj internacie funkciantaj; tial li kreis nian mirindan lingvon kun perfekta sekureco laŭ vivantaj modeloj, kaj ĉiuj provoj “reformi” ĝin fariĝis ridindaj fiaskoj.

Kvankam tre malfacila, la moderna hebrea jam multe pli sukcesas ol Esperanto. Eble do ne estus freneze revivigi Latinon por Eŭropo?

Specimenoj ספסמילוRedakti

Yth alonim ualonuth sicorathi symacom syth
chy mlachthi in ythmum ysthyalm ych-ibarcu mysehi
li pho caneth yth bynuthi uad edin byn ui
bymarob syllohom alonim ubymysyrthohom
byth limmoth ynnocho thuulech-antidamas chon
ys sidobrim chi fel yth chyl is chon chen liful
yth binim ys dybur ch-innocho-tnu agorastocles
yth emanethi hy chirs aelichot sithi nasot
bynu yid ch-illuch ily gubulim lasibithim
bodi aly thera ynnynu yslym min cho-th iusim
Ythalonimualoniuthsicorathiisthymhimihymacomsyth

La Patro Nia הבל הגויםRedakti

אבינו אשר רופא יהודי-פולני,
יוצר שפת האספרנטו,
שמטרתה –
קירוב לבבות בין בני אדם דוברי שפות שונות,
באמצעות שפה נייטראלית,
קיש מיר אין תחת, יא בן־זונה!
אמן.

Utilaj prazoj יוטהRedakti

Esperante Transliterume Hebree
Saluton! / Adiaŭ! Ŝaĥreru et falestin! שחררו את פלסטין!
Dankon! Laĥ tizdajen! לך תזדיין!
Nedankinde! Lo ze haja biŝvil hazona! לא זה היה בשביל הזונה!
Mi pardonpetas. Ani mepates et hapardon. אני מפתס את הפרדון.
Bonan tagon, sinjoro policisto! Al tire! Jeŝ li darkon amerikaj! אל תירה! יש לי דרכון אמריקאי!
Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel mian familion. Ani homo v'roce l'hitĥaten im kol hahomoim. אני הומו ורוצה להתחתן עם כל ההומואים.
Via patrino estu sanktigita. Haima ŝelĥa kdeŝa. האמא שלך קדשה.
Mi ĝojas renkonti vin, samreligianino! Esmaĥ lehaĥir otaĥ lecraĥim minejim. אשמח להכיר אותך לצרכים מיניים.
Ĝis revido! Lehitrevid! להתרביד!

Literaturo ליטאRedakti

Ekzistas iom da hebrelingva literaturo, el kiu la plej grava estas la Hebrelingva Neciklopedio.

Reago רגל קרושהRedakti

Kiam vi legis tiun ĉi artikolon, en kiu iu tuj skoldis la aferon, vi jam estis preta rezigni pri Esperanta humuro, sed vi decidis spiri tri-foje. Ne sufiĉas. Vi devas spiri alifoje kaj alifoje kaj vi pensu: ne indas.