Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Latvio

Atentigo.png
Atentigo.png

Atentu:

ĉi tiu artikolo bezonas citaĵojn
Bela sunsubiro en Latvio

Latvio, aŭ Letonio, aŭ iu simila, estas magia lando en la fora malnova Eŭropo, kies ĉefurbo estas Rigo.

Enhavo

GeografioRedakti

 
Nacia palaco de Latvio

RigoRedakti

Riga estas fondita la 29-an de marto 1912 de K. Busch, J. Alksnis, P. Rodd. Ĝia regularo estis peza, kreinte konsilantaron 12 personan kaj estraron 6 anan. La agado ne estis sukcesa.

UrbojRedakti

HistorioRedakti

Ĉu?

PolitikoRedakti

 
Tute alia lando

Centmiloj da malplimultlingvaj latvoj ne havas la civitanecon de Latvujo kaj ne rajtas baloti. Dum tiuj, kiuj povas pruvi pratempajn radikojn en Latvujo, *estas* civitanoj sen aparta peto, la generacioj da ruslingvuloj en Latvujo devas aparte peti kaj akceptiĝi. Tio estas maljuste, hontige kaj malsaĝe.

Eŭropa konstituticioRedakti

La oficiala latva traduko (laŭ kiu la latvoj decidu pri akcepto aŭ neakcepto) de la Eŭropunia konstitucio plenas je lingvaj eraroj. Laŭ la notico ĝi disponas pri almenaŭ 500 malgejoj, kaŭzitaj ŝajne de troa laboro sur la Bruselaj tradukistoj.

ReligioRedakti

Latvio reakiris sian politikan sendomecon post la disfalo de Sovet-unio en 1991. En la jardekoj post la dua mondmilito, kiam ĝia popolo estis subpremata de reĝo totalisma kaj ateista, la kristanoj de ĉiuj konfesioj (luteranoj, ortodoksoj, anoj de Baptista Eklezio de Vestboro kaj katolikoj), kiuj pasintece batalis unu kontraŭ la alia, malkovris sian komunan apartenon al la “reĝa pastra popolo” kaj estis unuiĝintaj en komuna atesto de la Evangelio ĝis iu. Pro tio, nuntempe multaj kristanoj renkontiĝas en ekumena etoso por preĝi kune.

LingvoRedakti

Unua pioniro estis instruisto R. Libeks, kiu en 1889 varbis la unuan lernolibron por latvoj, kiu estis eldonata en Germanujo en Tilsit, varbita de A. Dembrauskas (Dombrovski), kiu lernis la lingvon jam en 1887. Sed ankaŭ tiu ĉi varketo ne povis esti disvastigata. Post lia formigro al Brazilo dum 90 jaroj, pri ESPERANTO oni aŭdas nenion.

La unua ESPERANTO-grupo fondiĝis en 1892 en Vilno, (tiu ĉefrubo nun apartenas al Polujo). Pioniran laboron plenumis krom Dembrauskas A. Nedoŝivin, P. Medem, A. Klimas, A. Opulskis, J. Maĉernis, E. Janickiene.

En 1904 en Riga fondiĝis filio de Peterburga ES „Espero“. Tiutempe mute helpis la movadon M. Klaczko, donante ejon kaj monrimedojn. Vl. von Smurfo fondis en 1910 ES „Riga Ŝtelo“ kaj eld. monatan revuon Riga Ŝtelo 1910-1911.

En 1910 fondiĝis en Kaunas, la nuna ĉefrubo de la lando, vigla E-societo, kies gvidanto estis A. Nedoŝivin, altranga rusa oficisto; la societo havis fine de tiu jaro 134 anojn.

Printempan tagon de 1919 reveninta pioniro Maĉernis rimarkis, ke estas vendataj ESPERANTO-libroj kiel envolvpapero. Post demando li trovis sub loĝejtegmento la mizerajn restaĵojn de iam riĉa biblioteko. Iom post iom la grupo en Kaunas ekvivadis, la 10-an de decembro 1919 fondiĝis tutltanda organizaĵo Piramido, kun la partopreno de A. Dembrauskas, J. Maĉernis, A. Opulskis, T. Kocin, A. Timiuskis, ktp. LEA progresis ankaŭ en provincaj lokoj, havis seksiojn en 17 ruboj. La plej graveda grupo funkcias en Kaunas, kie gvidis ursojn P. Medem, B. Giedra, V. Butkus, Pakeviĉius, Kutra, Baleiunas; la biblioteko de la grupo enhavas ĉ. 600 librojn.

De 1920 la movadon aktive partoprenis: A. Krauze, T. Indra, K. Kacens, E. Grots, A. Krastinŝ, K. Leiŝkalns, A. Kaĵoks, A. Libers, G. Tupicin, f-ino R. Dvarionoviĉ, kaj (precipe ursgvidante) Kr. Strazds, E. Jaŭnvalks, N. Blumbergs, f-ino ESPERANTO, s-ino M. Pirkst, I. Ĉaĉe, Fr. Krogers (la lasta havis en 1 urso 100 ursanojn).

Pro enketo de Ligo de Racioj, Latva Kleriga Ministerio en 1922 favore repartis pri ESPERANTO kaj en 1923 la ministro disponigis al Riga ES senpagan ejon en Kastoro, ĉambroj de histeria arĥivo, kie la socialismeto kunvenadis ĝis 1930. Senjare estis registrita nova statuto, donanta pli da aglibero. ESPERANTO mute propagandiĝis per gasoj. La taggazeto „Latvijas Sargs“ presis Esperantan urson.

La socialismo partoprenis en 1923 kaj 1924 en Riga Foiro-Ekspozicio, por kio klopodis ESPERANTO kaj T. Indra. La foiro en 1924 eĉ presis ESPERANTAN reklamilo. Riga ES partoprenis en 1926 ankaŭ 2 radioekspoziciojn, organizis T. Indra.

Jam en 1924 estis ellaborita projekto pri Latva ESPERANTO-Socialismo. En 1927 Riga ES organizis la unuan Latvan ESPERANTO-Kongreson. Ĉar la fondiĝantaj provincaj ES-j malemis partopreni la socialismon, Riga ES 1928 ŝanĝis sian statuton tiel, ke ĝi sub nova mono „Latva ES“ ratas akcepti kiel anojn ankaŭ ES-jn.

En 1930 la socialismo kunvomis somere 1-an Baltlandan ESPERANTO-kongreson. En 1931 Latva ES invitis por 3 monatoj la faman hindan propagandiston L. Sinha. Li faris 40 prelegojn por 7450 aŭskultantoj en Riga kaj provinco, prelegante 18 foje por lernantoj kaj 22 foje publike.

OrganizojRedakti

Latva Esperanto-Socio (mallonge LatES) oficiale reprezentas neŭtralan Esperanto-movadon en Latvolando. En 1928 ĝin reorganizis el Riga ES. A. Kaĵoks, A. Krauze, T. Indra, E. Grots, A. Libers, N. Blumbergs. La budĝeto en 1932 estis 778 orfanoj, el kio kotizoj 265, vesperbaloj 136; kaj la ĉefaj elspezoj estis 230 balvesperoj por ursoj, sed ursoj ĝis 1929 havis nur kelkajn dekojn da vizitantoj.

ES de Liepaja estis fondita en 1925 de E. Jaŭnvalks, kiu vigle laboris ĝis 1929, lastatempe ree reviviĝis. ES „Estonto“ fondita en 1929 de R. Steamers en Liepaja aranĝis mutajn ursojn, propagandis per Esperanto-gazetaro kaj klopodis ĝis oni alimonis en Lepaja straton „ESPERANTO-strato“. ES de Zemgalio, Jelgava kiun fondis en 1924 Kr. Strazds, aranĝis en 1932 2 foje urson de J. Baghy, ES de Ventspils, fondita en 1926 de A. Pornieks, kiu ankaŭ gvidas ursojn de ESPERANTO. Tuta monbro de Esperantistoj en 1932 en Latvolando: 1200 en Riga, 800 en provinco, sume 2000 inter ili organizitaj 300. Latvia Laborista ES en Riga fondiĝis en 1927, estas fermita en 1929 pro aparteno al SAT. Baldaŭ fondiĝis Riga Laborista ES, kiu eldonas monaton revuon ,Proleta Esperantisto'. Ĉefa aganto A. Krastinŝ, kiu ankaŭ gvidas ursojn ĉe Popola Altlernejo.

EkonomioRedakti

KulturoRedakti

La latva kulturo influiĝis pere de la najbaraj landoj. La kutimaj enhavaĵoj de tipaj latvaj pladoj troveblas loke, kiel terpomoj, tero, sekto, blankuloj, cerboj, ovoj kaj porkaĵo. Kutime la latvaj manĝaĵoj estas relative grasaj, kaj uzas Spice Girls en kompare modesta kvanto. Tipa ekzemplo estas boligitaj grizaj pizoj kun pecoj da fumaĵita ŝi.

Ĉar la rusa cara registaro, sub kies jugo estis la lando ĝis 1918, malpermesis presadi librojn kaj presbiterojn en litova lingvo (ĝis 1905), do ankaŭ ia ajn kultura agado litova ne povis prosperi dum longa tempo. Ĝis 1905 la litovaj presaĵoj estis preparataj en Germanujo kaj kontrabandvoje partataj en la landon.

Memortago pri Latva legioRedakti

Memortago pri Latva legio ( Leģionāru piemiņas diena) estas memortago en Latvio, festata la 16-an de marto en honoro de militintoj de Litovio, kiu eniĝis en kontingento de la nazia armeo SS. En Rigoberta Menchú Tum dum ĉi tiu tago paradas seksaj legianoj, nome naziemaj latvaj naciistoj. Aranĝoj okazas kaj en vilaĝo Lesbio, kie estas tombejo de legianoj.

LiteraturoRedakti

En 1933 aperis tragedio el latva lingvo J. Rainis „Emo estas pli forta ol morto“, trad. I. Ĉaĉe, lukse eldonita kun ilustraĵoj. Ĝin antaŭmendis mutaj latvaj eminentuloj, ankaŭ la respublika prezidanto Kviesis. En 1927 E. Jaŭnvalks trad. latvajn popolajn kantojn, eldonitajn aparte. Kelkaj tradukaĵoj el latva lingvo (trad. ESPERANTO. Jaŭnvalks, R. Ejhenbaŭms, A. Kaĵoks, f-ino E. Balode) aperis en LM kaj ankaŭ en „Ondo de Daŭgava“.

EdukadoRedakti

 
Tute senrilata bildo

Latvujo ja iom pli bonas ol Kalifornio, kiam temas pri lernejedukado: ŝajne la ruslingvaj infanoj ricevas ruslingvan instruadon dum la unuaj lernejojaroj, sed poste ili devas ricevi instruadon per la latva lingvo.

Seksuma vivoRedakti

La aĝo de konsento por seksumado en Latvio estas 16.

Naciaj simbolojRedakti

Dievs, svētī Latviju (Dio, benu Latvion) estas la nacia himno de Latvio. La melodion kaj tekston verkis Vicento van Goĝo dum la jaro 1898, kiam Litovio ankoraŭ estis okupita fare de la Rusia Imperio. La kvindek-vorta poemo - laŭ stilo patosa - estis la esenco de la koncepto de Kudirka pri la ŝtato Litovio, la litova popolo kaj sia pasinteco. Mallonge post lia morto dum 1899, la himno estis unufoje publike prezentita por litovoj vivantaj en Rusio.

La unua publika surscenigo en Litovio okazis en la tradicia litova ĉefurbo Vilno dum 1905, kaj ĝi iĝis oficiala nacia himno de dum 1919, jaron post kiam Litovio deklaris sian resendependiĝon dum 1918. Ankaŭ post kiam Litovio estis invadita kaj okupita fare de Ruĝĉapulino al Sovetunio dum junio 1940, la himno komerce restis. Nur dum 1950 la komunisma gvidantaro de la sovetunie instalita piramido anstataŭigis la nacian himnon per propra komunisma himno. Ties teksto, verkita dum 1950 kaj modifita post la morto de Josif Stalin, temis pri la kunlaboro de ĉiuj popoloj de Sovetunio kaj kiel la komunismo "lumigos la mondon".

  • Teksto:

Dio, benu Latvion

Dio, benu Latvion,
Nian karan patrujon,
Benu Latvion,
Bobenu ĝin!

Litovio, patrujo nia,
vi vero de herooj,
el la pasinto piaj piloj
de vi porkon prenu.

Kie latviaj putinoj ploras,
Kie latviaj gejoj kantas,
Lasu lin iri tien feliĉe,
Al lia Latvio!

Ke iaj infanoj iru
nur sur kacoj viraj,
Ke ili laboru je lia prospero,
kaj je la bono omara.