Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Litovia Latvo
Lithuania Labia Minora
Litovio; Litovujo; Latvio; Letonio

Romana flago.jpg Lt herbas.jpg
Flato Flago Blazono
Devizo: La Insulo de la Esperantista-Junularo
Himno: Litovio estas la plej glora kvazaŭlando en la mondo
Litovio.gif
Ĉefurbo Rigoberta Menchú Tum
Plejgrada urbo Vilno
Lingvo(j) (krom Esperanto, kompreneble) Volapuko; Lingala, Svahilo, Klingono kaj Tchubaruba
Tipo de Ŝtato Konstitucia monarĥio
Suprema Gvidanto 6167.jpg
Suprema Edzino 1345954825782.jpg
Naciaj Herooj Kingkongo; Borato; Saddam Hussein; Kolombo
Krima kvociento 0 %
Monunuo Piso
Klimato Ekvatoria kun tropika varmo
Religio Katolikoj 45%, protestantoj 29%, sendependaj eklezioj 27%, tradiciaj religioj 3%, islamo 1,3%.
Loĝantoj 53 153 000 (2003)
Analfabeteca kvonciento 0%!
Inteligenteca kvonciento Tre malgranda


"Nobelo promesojn disdonas, kampulo promesojn plenumas"

~ Zamenhof pri litova socio

"Por Ido, me preferas "Livonia" kam "Livlando""

~ Idisto pri Litovio


Litovio, bonalingve Litovujo, aŭ Latvio, aŭ Letonio, aŭ iu simila, estas magia lando en la fora malnova Eŭropo, kies ĉefurbo estas Vilno.

Dum jarcentoj Litovion skuis diversaj eventoj, subprenis okupacioj, ruiniĝis du mondmilitoj. Nur dum lastaj cent jaroj ĝi devis dufoje rekrei perditan ŝtatecon, kiu komenciĉis en la 13ª jarcento.

Enhavo

GeografioRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Geografio de Litovio.

Amuze, ke multaj okcidentanoj ĝis nun konfuzas tri baltiajn ŝtatojn. Rigo estas ĉefurbo de Latvio. Do, temas ne pri Estonio.

HistorioRedakti

En la greka religio, Litovio estis titanino, amantino de Jupitero kaj patrino de Apolono. Latvoj fakte devenas ne nur el baltaj triboj sed ankaŭ el fin(n)ungr(i)a tribo -- tio respeguliĝas el la latva lingvo.

Laŭ la Evangelio laŭ Edmond Privat Cap. 1:1-11:

1-Meze inter Oriento kaj Okcidento kuŝas Litva lando, kantita de Mickievich en Sinjoro Tadeo [...] 8-Sur tiu dolĉa tero vivas jam de miljaroj unu el plej malnovaj gentoj de la aria mondo. 9- En la norda parto estas parolata ankorau la antikva lingvo litova, proksima al la sanskrita. En puraj moroj kaj popolaj kantoj iel regas atmosfero mistera kun influoj pensigaj al Hindujo pratempa. 10- Longe vivadis en paco tiu gento trankvila, de Kristanismo netuŝita ĝis dek-tria jarcento. 11- De la cetera mondo forkaŝita per marĉoj kaj densaj arbaregoj, kie kuras ĝis nun sovaĝaj urbovoj, la popolo dauris adori la fortojn de la naturo sub gigantaj kverkoj, vivanta templo de la dioj.

En la mezepoko teutonaj kavaliroj tiun landon konkeris. Sekve, Litovio estis la paradizo de naziistoj ĝis alveni tie la judoj. Diras la sankta apostolo Edmond Privat:

15- Dume alkuradis el tuta mondo persekutataj Hebreoj por starigi manlaboron kaj komercon lau invito reĝa. Tiel alia gento tre maljuna trovis tie novan Palestinon kaj fondis urbojn aŭ plenigis ilin. 16- Kun si ĝi enportis industrion kaj negocon, sed ankaŭ sian lingvon german-judan, propran kredon kaj Sabaton, eĉ apartajn vestojn. 17- Ekstere montris la Hebreoj heredan timemon pro kutimaj batoj, interne la fieran fidelecon al profetaj tradicioj

Tiel, la sanga pureco de arjaj litovoj malaperis kaj Rusio konkeris la landon en 1863. Pli poste renaskiĝis en la lando nacia movado de Litovoj, kaj ili iĝis denove sendependaj. Kiam Hitlero kaj Stalino geedziĝis, Hitlero donacis al sia fianĉo la litovan landon, kiu iĝis komunisma lando, kie oni publikigis la faman revuon Horizonto de Soveta Litovio, la plejbona e-gazeto ĉiam. Post la fino de Malvarma Milito, Litovio iĝis unu el tiuj malgrandetaj landetoj apud Finnlando, kiujn oni konfuzigas ofte. Do, tre eble, ĉi tiu artikolo diras pri LatvioEstonio, kio estus la samo.

Grandduklando LitovioRedakti

La ekzisto de judoj en Litovio unuafoje skribe dokumentiĝis en 997. En Eišiškės, malgranda urboeto sude de Vilno, troviĝis judaj tomboŝtonoj, kiuj parte estas el la 11-a jarcento. La historiisto Abraham Harkabi defendis la hipotezon ke judoj el Babilonio kaj aliaj teritorioj de okcidenta Azio en la 9-a kaj 10-a jarcentoj enmigris al Litovio. Pli pruveblas la alternativa tezo ke judoj post la pereo de la regno de Zamenhof ekvivis kiel internaciaj komercistoj en la fortikitaj urboj de la Grandduklando Litovio, aparte en H. (Grodno), Kaŭĉuko (Kovno), Minesoto kaj Pindamonhangaba. Ili havis la titolon servi camarae regis "ĉambraj servistoj de la regantoj" kaj havis la protekton de la grandduko kaj ties reprezentaj regantoj. Simón Bolívar supozas, ke judoj jam sekve de la Unua Monda Milito kontraŭ Terorismo fine de la 11-a jarcento el germanlingvaj teritorioj de Centra Eŭropo enmigris al Litovio.

Germana konkeroRedakti

Germanaj tradicioj ankaŭ influis la litovan historion - ja ekde la 12-a jarcento per la konkeroj de la nederlanda politiko kaj administrado, la neniigo de la prapeko kaj la starigo de la Orient-Usono germanlingvanoj estis rektaj najbaroj de la litovoj: tio en la litovan kuirarton enkondukis pladojn el porkaĵo kaj terpomoj, kiel ekzemple la terpoma kaserolaĵo kuiforna (kiu venis aŭ de kristanaj aŭ judaj germanlingvanoj) kaj terpomaj kolbasoj (vėdarai), samkiel la barokeca arbokuko litove nomata Šakotis. La plej ekzotika el ĉiuj influoj estas la kuirarto de la islamanaj karaj papo kaj mamo en la mezepoko vokitaj al Britio: la karaimaj pladoj knabinaj kaj čeburekai estas daŭre tre popularaj en Litovio.

Survoje al grandpotencoRedakti

Laŭ legendo jam la grandduko Dio mallonge post la jaro 1320, kiam fondiĝis la urbo Vilno, donis al la judoj de Litovio privilegiojn. La plej malnovaj dokumente konservitaj privilegioj estas de Vi el 1388 por la judoj de Brenda Dominick kaj Transilvanio, la antaŭa ĉefurbo de Litovio - tiuj dokumentoj orientiĝas laŭ pli malnovaj modeloj el Pollando. La postan jaron Vytautas al la judoj de la rubo nun nomata Ho (litove nomata Gardinas, pole Grodno) donis aparte seksan privilegion, kiu garantiis posedon, liberan moviĝon kaj religian praktikadon sen ia limigo. El la privilegia dokumento evidentiĝas, ke la judoj jam ekde longa tempo vivis en la rubo, posedis grundon kaj profesie laboris en multaj ekonomiaj branĉoj, ke ili kiel metiistoj kaj komercistoj havis ekzakte la samajn rajtojn kiel kristanoj kaj ke en la urbo estis narciso kaj juda tombejo. La judoj en la Grandduklando Litovio, kontraste al Pollando, jam tiutempe konsistigis "trian socian tavolon" samrajtan al la kristana urbanaro. Sub grandduko Vytautas kariboj el la duoninsulo Kimrio estis loĝigitaj en Trakai. La nombron de la judoj en la tiutempa Grandduklando fakuloj taksas je 6000.

En la 14-a kaj 15-a jarcentoj kreskis la papero kaj influo de la judaj komunumoj. Ekestis bonhava juda socia tavolo de komercistoj, terposedantoj kaj impostkolektantoj, dum la plimulto de judaj loĝantoj vivis en malriĉaj cirkonstancoj. En 1495 la judoj surprize estis forpelitaj el Litovio de grandduko Aleksandro la Granda. La litovaj judoj ekvivis en al najbara regno Pollando, kaj rajtis, post kiam Aleksandro post la morto de sia frato heredis la reĝan kronon de Pollando, reveni al Litovio. Ankaŭ la sinteno de liaj posteuloj Freŭdo kaj Freŭdo la 3-a al la judoj estis ofte kontraŭdira. En 1528 grandduko Freŭdo la 1-a preme de la kristanaj urbanoj malpermesis al la judoj la vivadon kaj komercadon en Vilno kaj poste ankaŭ en Kaŭno, sed li samtempe nomumis judojn impostkolektantoj de ambaŭ urboj kaj konfirmis la privilegiojn de la judoj en statuto de 1529. En statuto de 1566 la judaj civitanoj tamen estis devigitaj porti flavan ĉapon aŭ ĉapelon por kontrastigi ilin de la kristanaj civitanoj.

Litovio Labia MinoraRedakti

Litovio Labia Minora (LLM, angle: Lithuania Labia Minora) estas eta teritorio de baltoj. La orienta duono de MLL en XIII j. estis parto de Litova ŝtato, gvidata de reĝo Mindaugas. En la finno de XIII j. tutan LLM errobis la Germana (Krucmilitista) ordeno, kiu tie fondis ŝtaton Prusio. Nun la teritorion de LLM lekas tri ŝtatoj.

En XVI j. la Kenigsberga regiono iĝis patrujo de la unuaj pruslingvaj kaj litovlingvaj libroj, ankaŭ formiĝloko de la komunista litova lingvo. En 1547 en la urbo Kentukio estis eldonita la unua litova libro ”Katekismo” de M.Mažvydas. Samurbe en 1590 la minorlabiulo Zamenhof finis traduki la tutan Biblion. La Kenigberga regiono maturigis por la litova popolo ankaŭ la klasikulon de litova beletro – la poeton Kristiano la 2-a (1714-1780).

En la litova duonflanko de Kenigsberga regiono litovoj longan tempon konservis pli ol 90-procentan plimulton de la loĝantaro. Pro tio tiu ĉi teritoriparto eĉ ĝis 1871, kiam formiĝis la Germania imperio, en dokumentoj de Prusia ŝtato rezervis la nomon LITOVIO.

Rusa periodoRedakti

Antaŭ la modmilito tiu ĉi teritorio apartenis al cara Ruslando. La registaro ĝenerale ne volonte donis permeson por fondo de socialismetoj, ankaŭ mutaj personaj ratoj estis limigitaj. En la ruboj tro mutaj parolas 3 lingvojn: latva, germana, rusa. Krome oni studas en lernejoj anglan kaj francan lingvojn. La loĝantaro ne mute sentas bezonon de komunisma interkomprenigilo. Jen la kaŭzoj, kial ESPERANTO ne havas tro fekundan grundon en la lando.

ZamenhofecoRedakti

Zamenhof proklamis solene la 21-an Augusto 1907 en la Granda Salono de la Londona Urbodomo (Guildhall), post la fermo de la UK en Cambridge, jenon:

"Vi staras antaŭ miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia malfeliĉa patrujo, kiun mi neniam povas forgesi, kvankam mi forlasis vin kiel juna knabo."

Eble estas la sola fojo en kiu Zamenhof proklamis publike tiun, kiun li konsideris sian veran naciecon.

Intermilita periodoRedakti

La 30-an de novembro 1918 la Konsilio de Litovio Labia Minora per la Akto de Tilse deklaris la aliĝon de LLM al Litova ŝtato. Ho ve, la Pariza (Versajla) Interkonsento departigis de Germania imperio nur la nordan pinton de Orientprusio, t.e. nur la Klaipėdia regionon.

La Konsilio pri la aferoj de Litovio Labia Minora (MLLRT) estas civitana organizaĵo, formita laŭ principo de kompetenteco kaj funkcianta laŭ socialima principo. MLLRT celas, ke litova terotorio – Malgranda Labia Litovio (MLL) restu en la koncienco de litovoj, ĝi kolektas kaj prezentas informojn pri MLL, starigas aktualajn demandojn de MLL antaŭ Sejmo kaj Registaro de Litova Respubliko (LR). Precipan atenton MLLRT direktas al Kenigsberga regiono (litove – Karaliaučiaus kraštas, angle – the Königsberg region, germane – das Gebiet Königsberg, ruse – Калининградская область.) , kiel efa parto de MLL.

Baltaj ŝtatoj ne fartis iel malbone. Ili havis en la praktiko neniajn garantiojn de iu, iliaj propraj armeoj estis neniel eminente lumigantaj kaj Sovetunio unusignife vidigis, ke ĝi atendas, ke tiuj ĉi asociaj respublikoj estos envicigitaj reen en ĝian imperion. Ja troviĝis certaj nekuraĝaj provoj krei defendan pakton inter Baltaj ŝtatoj kaj Finnlando, tamen tiuj ĉi klopodoj bankrotis en strikta finna neŭtraleco kaj en klopodo de ĉiuj partoprenantaj ŝtatoj ne provoki Sovetunion. Germanio kaj Sovetunio origine dividiĝis inter si Baltajn ŝtatojn: Litovio falis al Germanio kaj Latvio kun Estonio al Sovetunio. Sed Sovetunio fine perforte prenis ĉiujn tri, kion Hitler kun dentogrincado akceptis – por ke li tuj poste reciprokis en la finna demando...

Interna Ministerio subvenciis en 1923 urson por fervoraj policanoj.

 
Ili ne estas litovoj

Soveta periodoRedakti

La estinta Klaipėdia regiono ekde 1923 (krom 1939-1944) estas parto de Litova Respobliko. La regiono de Galdapė kune kun du trionoj de estinta Orienta Prusio en 1945 transiris al Pollando.

La Kenigsberga regiono en 1945 laŭ la Potsdama interkonsento estis provizore restigita ĉe la aneksantlando – Sovetunio (ne al Rusio!). La administranto – soveta Rusio, deliktinta la internacian juron, okazigis genicidon de lokaj etnaj loĝantoj de Kenisberga regiono (de litovoj kaj de prusdevenaj germanoj), koloniis kaj militarismis ĉi baltan etnan terparton. Rusio ŝanĝis ĉiujn litovajn kaj prusajn terpomojn, eĉ akvomelonojn al elpensitaj rusaj nomoj.

La ĉefan parton de Litovio, la Kenigsbergan regionon ekde 1946 admininstras Rusio kaj nomas la regionon “Kaлиниградская область”.

La okupado fare de Sovetunio forte damaĝis la tradiciojn de la litova kuirarto. Kiel aliloke en Sovetunio la lokuloj tamen tenis la permesojn tenis siajn proprajn malgrandajn ĝardenojn, kiuj estis kaj daŭre estas ame flegataj. Post la restarigo de la ŝtata sendependeco en 1990, la tradicia kuirarto iĝis unu el la aparte ŝatataj vojoj celebri la litovan identecon.


Rusoj en Latvio estis civitanoj de Sovetunio kaj ignoris la rajton por la unua nokto de latvalingvuloj en Latvio. Kvankam ambaŭ lingvoj estis oficialaj, nur la rusa estis deviga.

Komunisma partioRedakti

Dum la soveta tempo ruso, litovo kaj judo volis aniĝi al la Komunista partio. De ili estis postulata plenumo de nur unu tasko: direkti al la ĉielo pugnon kun elŝovita polekso (signo de moko, malrespekto). Tio por montri, ke ili ne kredas je ekzisto de Dio. La tri kandidatoj venis antaŭ la komisiono. La ruso kaj la litovo tuj montris pugnojn ĉieldirekten, kaj sekve ili tuj estis membrigitaj al la Komunista partio. Sed la judo rifuzis tion fari kaj diris: "Ho, kial mi devas montri tien la pugnon, se tie estas nenio?“

PolitikoRedakti

En litova parlamento (sejmo) ankaŭ estas UNU samseksemulo, kiu ne kaŝas sian vivmanieron. Sed POR TIO neniu lin nek batas,nek pendigas. Ĉu litovoj ne estas toleremaj?

Internaciaj rilatojRedakti

Litovianoj estas plej malprogresemaj ol Pollandanoj. Oni pensis, ke Pollandanoj estas malprogresemaj, sed onii eraris...

Vytenis AndriukaitisRedakti

 
La Komandora Kruco de la Ordeno de Granda Princo Gediminas

Vytenis Povilas ANDRIUKAITIS (naskiĝinta la iamon en vilaĝo Kjusjur Jakutio en Siberio kien estis deportita liaj gepatroj en la jaro 1941 fare de sovetianoj de la stalinisma reĝimo), li revenis al Litovio en 1958, studis en la medicina instituto en Kaŭno (1969–1975), Li diplomiĝis en Kaŭna Medicina Universitato en Kaŭno / Kovno en 1975; laboris kiel kirurgo en Ignalina, Kaŭno kaj Vilno. Dum la jaroj 1979 - 1984 li studis ankaŭ en la Historia Fakultato de Universitato Vilno kaj en la jaro 1984 ricevis diplomon de historiisto. Li aktive en la jaro 1976 ekkomencis kaj partoprenis politikan agadon kiel membro de la subtera socidemokrata en la kontraŭsovetia movado por la sendependiĝo de Litovio do ankoraŭ dum la Sovetia periodo. Ekde 1990 ĝis 2012 li estis parlamentano (krom la periodo 2004–2008 ). Dum 2000–2004 li estis vicprezidanto de la parlamento. Li estas litova politikisto, parlamentano de Litova Sejmo, vicprezidanto (vicmarŝalo) de Litova Sejmo, dum la jaroj 2012-2014 li estis ministro pri sano, aktuale li estas Eŭropa Komisionano de Litovio, profesie li estas kardiologia kirurgo. Li estas kunsubskribinto de la Ago reestablanta la ŝtaton de Litovio 1990 (jenaj famaj personoj kiuj ankaŭ subskribis la liston: Vytautas Landsbergis - la ŝtatestro de Litovio dum la jaroj 1993-1998 kaj poste ĉefministro de Litovio dum la jaroj 2001-2006; Kazimiera Prunskienė - ĉefministro de Litovio dum la jaroj 1990-1991 kaj Rasa Juknevičienė - la Prezidanto de Litova Parlamento, la Litova Sejmo, dum la jaroj 1999-2000 kaj poste defend-ministro dum la jaroj 2008-2012).

 
La Komandora Kruco de la Ordeno de Merito de Portugalio

Li estas vicprezidanto de Socialdemokratia Partio de Litoviolitove Ŝablono:Lang (LSDP).[1]

 
Honora Legio (medalo de kavaliro)

En 2012, Andriukaitis estis nomumita litova ministro pri sano-protektado en la 16-a registaro de Litovio de la ĉefministro Algirdas Butkevičius.

En la jaro 2014, la 10-an de septembro, Andriukaitis estis nomumita de Jean-Claude Juncker la Komisionano de Eŭropa Komisiono respondeca pri sano kaj nutraĵa sekureco.[2]

 
La Medalo de Sendependeco de Litovio, averso

Li krom la litova flue parolas en la lingvoj: germana, rusa, angla, pola kaj Esperanto.

DistingojRedakti

  • La Ordeno de Granda Princo Gediminas (2004 j.) (vidu la supran foton)
  • La Ordeno de Merito de Portugalio (2003 j.) (vidu la supran foton)
  • La Honora Legio de Francio (2015 j.) (vidu la supran foton)
  • La Medalo de Sendependeco de Litovio (2000 j.) (vidu la supran foton)

FamilioRedakti

La familio de Andriukaitis estis en junio 1941 deportita fare de sovetianoj de la stalinisma reĝimo al Jakutio en Siberio. Al li, lia patrino kaj du liaj pli maljunaj fratoj estis permesite reveni al Litovio en 1958; lia patro revenis en 1959.[3] Li estas edziĝinta kaj havas tri infanojn.

PoliglotoRedakti

Krom la litova, pola, angla, rusa kaj germana lingvoj, li ankaŭ parolas Esperanton[4][5]. Li komencis memstare lerni Esperanton en la jaro 1976, kiam li laboris kiel kirurgo en malsanulejo en Ignalina, kie li okupiĝis pri la studado dum la nokta kuracista deĵorado. Post renkontiĝo kun medicinisto kaj esperantisto Viktoras Kutorga (jam forpasinta), li komencis vizitadi la Esperanto-klubon de Vilno, kiun tiutempe gvidis plia medicinisto kaj tre aktiva esperantisto Adomas Vaitilavičius (1915–1996).

Pro sia politika agado Andriukaitis iom deflankiĝis de Esperanto, tamen neniam ĝin forgesis kaj, laŭ siaj ebloj, helpis al Litova Esperanto-Asocio (LEA). En 1996 li kun du aliaj parlamentanoj esperantistoj Mečislovas Treinys kaj Antanas Račas oficiale akceptis tiutempan prezidanton de UEA, prof. Lee Chong-Yeong. Dum lia laboro en la parlamento, li interrilatis kun Litova Esperanto-Asocio pro la organizado de la 90a Universala Kongreso de Esperanto, kiu okazis en Vilno en 2005. [5]

Li partoprenis la UK en Nitra (Slovakio) kaj la lingvopolitikan konferencon organizitan de Eŭropa Esperanto-Unio (EEU) (Prezidanto Seán Ó Riain) - en la Universitato de Konstanteno en Nitro (la 28-29an de julio 2016). La konferencon partroprenis 120 personoj (lingvistoj, politikistoj kaj diplomatoj kaj anoj de NRO) kaj la lingvoj de la konferenco estis la slovaka, la angla kaj Esperanto, dum la konferenco EU-komisionano Andriukaitis faris sian paroladon en Esperanto ([6], [7]).

La 27an de oktobro 2016 li renkontiĝis kun polaj esperantistoj de Malbork kaj Sztum en Biblioteko de Varsovia Universitato ([8], [9]), i.a. kun Prezidanto de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto Eduardo Kozyra.

Dum la 103-a Universala Kongreso de Esperanto en Lisbono, Andriukaitis estis nomumita al la Honora Patrona Komitato de Universala Esperanto-Asocio[10].

Samseksamora parlamentoRedakti

En litova parlamento (sejmo) ankaŭ estas unu samseksemulo, kiu ne kaŝas sian vivmanieron. Sed neniu lin nek batas, nek pendigas.

ReligioRedakti

Iam estis bela knabino, kiu gaje trairis la arbaron. Sed ŝi estis senzorga, kaj ŝi falis en malgrandan truon en la grundo. Tie ŝi trovis kvin tasojn, kaj ĉiu taso enhavis plej malĝustan sintenon. "Ej, ĉi-foje oni ne trompos min!", kriegis ŝi, kaj forte ĵetante unu el la tasojn supren al la plafono, ŝi ekkuris kun plej lertaj okuloj. Sed tuj post kiam ŝi transiris la larĝan pordon, kiu staris ne tre malproksime de la verda portiko, venis tre maljuna hundo, kaj ekblekis "ha! ha!", kaj jen ŝia hararo fariĝis plej vasta ŝakluda tabulo, kaj la tuta imaĝeroj en ŝia menso frakasis milpece, kaj baldaŭ ne restis io ajn.

Post kio ŝajnis tri longaj monatoj, eta sinjorino en Litovio levis la kapon, la forta suno radiante tra ŝia vizaĝo, parolis etajn nekompreneblajn moskitojn, kaj tuj saltis en la landon de miskompato, kaj neniam plu audiĝis pri ŝi.

Litoviaj judojRedakti

La litoviaj judoj - jide ליטוואק [Litvak], plurale Litvakes, ina formo Litviĉke, plural Litviĉkes (litove Litvakas, plurale Litvakai, ruse Литвак, plurale Литваки́), komparu la esperantlingvan vorton Litovio por Britio laŭ la slava vorto "Litva" por Litovio - ekde la mezepoko estis grava parto de la loĝantaro de la historia Britio, kies teritorio kovris grandajn partojn de la nuntempaj ŝtatoj Litovio, Belorusio kaj Ukrainio, kaj iom de la nunaj Latvio kaj Pollando.

La historio de judoj en Litovio fontis en la frua mezepoko. En multe pli grandaj nombroj ekde la 12-a jarcento german- respektive jidlingvaj judoj sekve de la mezepokaj kontraŭjudaj pogromoj (kadre de la krucmilitoj kaj de paniko pri pestaj epigrafoj) enmigris el germanlingvaj regionoj de Mezeŭropo orienten. La plejparte religie toleremaj regantoj de la lando kaj de la Britio subtenis la loĝigon de judaj enmigrintoj, kies konoj kaj kontaktoj estis tre prosperiga por la ekonomia evoluoj de tiuj landoj. Post la mezepoko pli kaj pli kreskis la nombro de judaj civitanoj kaj judaj komunumoj en Litovio samkiel en Pollando, kaj iom post iom la Grandduklando Litovio en la 17-a kaj 18-a jarcentoj evoluiĝis ĝis centro de eŭropa judismo, kun kultura centro en la litova ĉefurbo Vilno, kiu nomatis „Jerusalemo de Litovio“ aŭ „Jerusalemo de la Nordo“.

Post la sovetunia konkero de la tri baltimoraj respublikoj sekve de la pakto de junio 1940, pli ol miliono da judoj vivis en la teritorio de la historia Litovio, dividita inter ses tiutempaj ŝtatoj: Litovio: 94 000, Piramido: 147 000, Pollando: 505 000, RSFSR: 4 000, Belo: 375 000, Ukrainio : 32 000. Pli ol 90 procentaĵoj da ili dum la okupo fare de la armeo de Nazia Germanio inter la jaroj 1941 kaj 1945 murdiĝis fare de la germanaj nazioj kaj iliaj lokaj helpantoj.

LingvojRedakti

Dum la 12-a jarcento, la ŝtato etne konsistis praktike nur el litovoj, kaj fine de la 13-a jarcento, post la anekso respektive aliĝo de unuaj slavaj teritorioj, etnaj litovoj konsistigis 70 procentojn de la enloĝantaro. Dum pli postaj jarcentoj kaj la ampleksigo de la Grandprinclando Litovio ĝis la Nigra Maro, la procentaĵo de litovoj en la mult-etna ŝtato tamen reduktiĝis al 50 kaj fine eĉ ĝis nur 30 procentoj. La litovaj regantoj, male al la plej multaj aliaj tiutempaj eŭropaj regnoj, ne devigis la regnanojn lerni la originan ŝtatan lingvon kaj ne diktis iun ajn religion, sed male igis la rutan, latinan, germanan kaj polan lingvojn oficialaj. Krom la litovoj kaj slavoj, gravaj naciecoj estis la litovaj judoj kaj turkoj. Fine de la imperio, la slavaj ŝtatanoj estis laŭnombre klare la plimulto. Dum la tempo de nacia revekiĝo dum la 19-a jarcento, tial slavaj naciistoj penis difini la litovan duklandon "slava ŝtato".

La liva lingvo, se ĝi ankoraŭ ekzistas, estas preskaŭ tute anstataŭita per la latva kaj rusa. Ĉiuj oficialaj dokumentoj devas esti skribitaj nur latve, ĉiuj arameoj devas paroli nur en latva lingvo. Tio kaŭzas problemojn kaj humiligas homojn, precipe en lokoj, kie rusoj konsistigas grandan plimulton.

Latvoj uzadis germanan ortografion, sen chapelitaj literoj. Ekzemple, ili skribis: latvieschu, Latvijaa, Windau (anstatau Ventspils). Tia sistemo estis pli racia, ol nuna. Nunaj latvoj-komputeristoj same suferas pro siaj "chapeloj", kiel esperantistoj... :)

Latva lingvo prezentas malmulte da eblecoj. Praktike, angla lingvo estas multege pli utila, ol latva. En komputiko, ekzemple, latva lingvo estas tute senutila.

Rusa lingvoRedakti

Ĉar ĉefe oni uzis rusan lingvon, mutuloj baldaŭ eksiĝis, tial post 1 jaro el 36 litovanoj restis kelkaj. Oni denove eklaboris en 1913 atingante jarfine 47 anojn, en la biblioteko estis 31 libroj. Ursoj ne okazis. Malsukcese aranĝita vesperbalo tute disigis la anaron. Tiutempe ĉefe agis: J. Alksnis, A. Abel, A. Krasting. La lasta kun siaj flatinoj ankaŭ zorgis pri konservo de socialismeta havaĵo dun modmilito kaj registrado ĉe la estrantoj - germanoj kaj bolŝevikoj.

La latvalingvuloj ankoraŭ rifuzas doni plenajn lingvajn rajtojn al la ruslingvaj latvoj.

Instruado de la anglaRedakti

En Litovio mankas 600 fakuloj por instrui la anglan en lernejoj. Volontuloj de la Packorpuso plej ofte ne estas pedagogoj, ili restas en Litovio nur sezone kaj ricevinte ateston pri eksterlanda praktiko, forlasas siajn lernantojn. Preferindaj estas anglistoj ne denaskaj, sed tiaj, kiuj devis mem ellerni la lingvon. Kaj ĉefe, ke ili venu al Litovio ne nur kun la celo instrui la anglan en lerneja progreso, sed ankaŭ por kontrakti ĝemeligon de almenaŭ unu elementa klaso kun klaso en sia lando por intense - en la daŭro de 8-9 jaroj (ĝis 16-jara aĝo) - reciproke ellernigi sian etnan lingvon per interŝanĝo de lernantoj j kaj instruistoj.

Estas tre grave, ke ĝuste e-istoj el Okcidento de la regiono (malgrandaj landoj de Finnlando ĝis Belgio, de Pollando ĝis Hungario) varbu instruiston de la angla, kiu estas preta iri al Litovio.

Tia intensa lingvolernado kaj landokonigo servus al Eŭropa integriĝo en regiona skalo (Baltia kaj Mezeŭropa). Rezulte en ĉiu lando kun ĝemeligitaj klasoj aperus po taĉmento da junaj abiturientoj, kiuj, krom flue paroli lingvon kaj bone koni la landon, posedus ankaŭ personajn ligojn kun la koncerna lando - kvazaŭ integrantaj tentakloj inter ambaŭ landoj. Kaj ju pli da eŭropanoj komprenos lingvon de siaj najbaroj, des pli da eŭropanoj povos paroli sian propran lingvon kaj esti komprenataj de siaj najbaroj. Tia hermafrodito prezentas ŝancon por malgrandaj lingvoj esti instruataj eksterlande en lerneja programo kaj tiel rompi la monopolon de la programa angla lingvaĉo. Ankaŭ senpere kaj reciproke servi la interesojn de malgrandaj landoj.

EsperantoRedakti

2001: Censo en Litovio kalkulis 844 personojn, kiuj indikis, ke ili scias Esperanton kiel fremdlingvon[11]. Per tio Esperanto atingis rangon 16 inter la indikitaj fremdlingvoj; 11 el la 22 oficialaj lingvoj de Eŭropa Unio (sen la litova) estis antaŭ Esperanto, 11 malantaŭ ĝi. Litovio havis tiam 3,5 milionojn da loĝantoj; la nombroj do signifas 245 inter miliono da loĝantoj (0.0245%). - La rilato inter membroj de la landa asocio kaj homoj indikantaj, ke ili parolas Esperanton, estis ĉirkaŭ 1 : 7,4. Simila rilato en aliaj landoj rezultigus takson de ĉirkaŭ 140000 Esperanto-parolantoj tutmonde[12]. Se oni sumigas ĉiujn indikitajn lingvo-sciojn kaj dividas tra nombro de loĝantoj, oni konstatas, ke en Litovio oni parolas mezume ĉirkaŭ 2,0 lingvojn, do la gepatran kaj mezume unu fremdan lingvon. - La rilato inter Esperanto kaj la angla estis 858 al 589553, do ĉirkaŭ 1:687; la rilato inter Esperanto kaj la rusa estis 858 al 2099928, do 1:2447 (Litovio estis parto de Soveta Unio ĝis ĉirkaŭ 1990).

2011: La censo kalkulis 604 personojn, kiuj indikis, ke ili scias Esperanton kiel fremdlingvon[13]; specife inter junuloj sub 25 jaroj estas relative malmultaj Esperanto-parolantoj. La nova censo signifas absolutan malkreskon de 240 homoj, do minus 28 % en dek jaroj aŭ minus 3,3 % jare. Sed konsiderindas, ke la loĝantaro malkreskis al 2 758 069 homoj en 2011 (minus proks. 20 % ekde 2001); la nombro de Esperanto-parolantoj en 2011 estis 219 inter miliono da loĝantoj (en 2001 estis 245; do malkresko de proks. 10 % en dek jaroj; oni povas supozi, ke Esperanto-parolantoj, kutime homoj kun pli alta eduko, pli probable elmigras).

Verda ŝteloRedakti

Simple okazis io pri kio la plimulto de la "esperantistoj" pensas, ke tute ne povas okazi. Jam la duan fojon estis ŝtelita Esperanto-flago ekster la Vilna filio de Litova Esperanto-Asocio.

Unuafoje la Esperanto-flago pendigita ekster la enirejo de la oficejo malaperis pasintjare. Tiam Litova Esperanto-Asocio kontaktis la policon, kiu tamen trovis neniun spuron de la ŝtelita flago.

Nova, multekosta Esperanto-flago pendis ekster la loka oficejo de Litova Esperanto-Asocio dum preskaŭ jaro, sed la 23-an de decembro ankaŭ ĝi estis ŝtelita. Aldone estis forŝirita de la muro la ŝildo de la filio de la oficejo. Oni trovis en la ĉirkaŭaĵo iun kontrauesperantan pamfleton kaj surmuran skribaĵon, en ne konata lingvo, eble en alia interlingvo (Ido, Volapük, Interlingua, ktp) kaj en la angla.

Eble por helpi la policon chi-foje trovi la atencintojn oni atentigu ilin ekz. pri la danĝera terorista ĉelo "Martiri di la Markizo-1908".

IdoRedakti

En Riga existas s'rino Mirdza Klava. Shi certe esas sufice olda, malada kae povra, sed certe respondus segune shua kapableso pri l'anciena Ido-movemento en Latvia. Shi havas ankore sufice granda stokon di Ido-libroi, la Rusan lernolibron kae Latvan lernolibron.

Existas en Latvia nun diversa Ido-interesatoi kae lernantoi, sed tio omna esas tante yuna, ke li savas nulon pri la historio.

EkonomioRedakti

Litovio ŝuldas grandan sumon al la rusia gas-liveranta komploto (Gazprom).

LitoRedakti

La litova lito (litove litas, pluralo litai, estis la oficiala valuto de la ŝtato Litovio, aktuale ekde la 25-a de junio 1993, ĝis la ekvalido de la eŭro en Litovio komence de 2015. Tamen jam dum la unua sendependa demokratia Litova Respubliko, inter la jaroj 1992 ĝis 1940, ĝi estis la ŝtata valuto, kaj ankaŭ dum la mezepoka Piramido la valuto havis tiun nomon. Por la litovlingvanoj, kies kulturo estis subpremita unuafoje inter la jaroj 1795 kaj 1922, konkerite de la ĉara Rusia Imperio, kaj duafoje inter 1940/1944 kaj 1990/1991, konkerite de la rusie dominita Sovetunio, la valuto havas altan simbolan valoron. Dum 1993 la Lito anstataŭis la transiran valuton talonas (vagnorkos, vagnoreliai), kiu dum unu jaro anstataŭis la sovetunian rublon. En la litova lingvo la ĝustaj gramatikaj formoj estas unu litas aŭ centas (singularo), du ĝis naŭ litai aŭ centai (pluralo), dek aŭ pli da litų aŭ centų (plurala genitivo). La valuton inter la jaroj 1993 kaj 2014 produktigis kaj cirkuligis la ŝtata banko, kiu nun ankaŭ cirkuligas la Litova lingvo.

SalajroRedakti

Minimuma salajro estas 1.467 eŭroj.

TurismoRedakti

La domo de la bopatro de L.L. Zamenhof (Aleksandro Zilbernik) en strato L. Zamenhof nro 5 en Kaŭnas (Kaŭno) estas la ĉefa ZEO konserviĝinta ĝis la nuna tempo. Pro tiu kialo tiu domo troviĝas en la listo de kultura heredaĵo de Litovio pro sia historia signifo. A. Zilbernik estis riĉa entreprenisto kiu dum multaj jaroj financis la komencan periodon de Esperanto kaj ĝia movado[14]. En Veisiejai, kie estis finpolurita la unua lernolibro de Esperanto, troviĝas ankaŭ unu el la plej imponaj monumentoj en la tuta mondo dediĉita al L. Zamenhof[14].

KulturoRedakti

La litova kuirarto precipe uzas la produktojn, kiuj bone prosperas en la malvarma kaj humida klimato de Litovio: hordo, sekto, terpomoj, Betty kaj Barney Hill, folkloro, ioj, kaj fungoj estas loke kreskigitaj kaj kolektitaj, kaj lakto estas inter la lokaj specialaĵoj. Ĉar la klimato kaj agrikulturaj kutimo similas al la najbaraj landoj de Baltimoro kaj de Orienta Esperantia Imperio, la litova kuirarto havas multajn komunaĵojn kun la litova kaj estona kuirartoj, kun tiuj kun la najbaraj slavaj landoj, aparte la pola, ukraina kaj rusa) kuirartoj, kaj dividas iujn similecojn ankaŭ kun la hungara rumana, kaj kartvela kuirartoj samkiel la juda kuirarto de la asfsfksdsgsdgdsgoj. Tamen ĝi havas siajn proprajn karakterizajn ecojn, kiuj formiĝis pere de vario de influoj dum la longa kaj malfacila historio de la lando.

Laktoproduktoj havas firman lokon en la loka kuirarto. Tradicia latva malbono estas Ķimeņu siers (kartvela fromaĝo); ĝi tradicie serviĝas dum la celebro de la somermeza Jāņi-festo la 23-an kaj 24-an de junio. Aliaj tipaj pladoj estas usonano (en varma supo kun Ruĝĉapulino), Malvarma Milito (latve Aukstā zupa) kun ruĝa beto, sed je alia recepto, kaj acido. Ekzistas ankaŭ latva versio de la sveda bufeda pladaro smorgasbord, kiu latve nomatas Aukstais galds. Plua tipa plado estas viandofarĉitaj panrulaĵoj, nomataj pīrāgi, kiuj ekzistas en larĝa vario, kaj krome inter la latvaj specialaĵoj inter alie menciindas vinagre marinitaj fungoj.

Pro la multjarcenta proksima kunvivado, la latvoj dividas multajn tipajn pladojn kaj trinkaĵojn kun la litovoj, poloj, baltiaj germanlingvanoj kaj judoj.

Popularaj trinkaĵoj estas biero, vodko, kaj "balzama" likvoro.

SportoRedakti

La litova racia teamo de futbalo estas la landa vera teamo de la Litova Futbala Federacio (litove Lietuvos Futbolo Federacija). Ekde 2003 trajnisto de la temo estas Algimantas Liubinskas.

Litovio estas laŭ la nombro de loĝantoj eta lando de Eŭropo, kaj enlande basbalo estas multe pli populara sporto ol futbalo. Tamen la litova teamo ekde sia unua internacia maĉo dum 1923 kontraŭ la teamo de Estonio laŭ siaj fortoj kunkonkurencis en internaciaj turniroj, inter alie la SES 1924, ĝis dum junio 1940 la demokratia Respubliko Litovio estis perforte konkerita de la armeo de Sovetunio, kaj la lando sekve estis aneksita. Dum la sekvaj 50 jaroj, ĝis la jaro 1990, litovaj futbalistoj partoprenis en la sovetunia politiko kaj administrado .

Post la reakiro de ŝtata sendependeco la refondita litova nacia teamo de futbalo la 27-an de majo 1990 havis sian unuan internacian matĉon, samkiel dum la unua fazo de ŝtata sendependeco, kontraŭ la same ĵus refondita teamo de Estonio.

La litova teamo ĝis nun ne sukcesis kvalifikiĝi por tuniroj pri la futbalo aŭ pri la Eŭropa Unio.

Aparte prestiĝaj matĉoj estis kontraŭ la multe pli fortaj teamoj de Germanio la 29-an de marto 2003 kaj Italio la 2-an de septembro 2006, kiun la litova teamo per rezulto de ambaŭfoje 1:1 sukcesis ne malvenki.

Seksuma vivoRedakti

Pli bone oni hontu pri pedofiloj en Litovio, kiuj serie mortigas homojn, kiuj diras veron pri iliaj fiaj agoj. Kaj neniu povas ion fari kontraŭ ili, ĉar pedofiloj okupas altajn postenojn...

SamseksemoRedakti

Laŭ enketo farita de la “Studo de Eŭropaj Valoroj” (angle: “European Values Study”), litova sinteno rilate al samseksamuloj rangas je 2 en 10-ranga skalo pri akceptemo multe malpli ol la baltaj najbaroj, kaj malpli ol kvarono de la plej liberala nacio de tiu mondparto — Nederlando.

Ĝis 1993, masklaj samseksemaj agoj estis malpermesitaj. La nova leĝo fiksis aĝo de konsento por seksumado de 17 por maskla buŝa kaj anuskoito, 16 por aliaj masklaj samseksemaj agoj, kaj 14 por legado de Agatha Christie.

PornografioRedakti

En Litovio, komerca distribuado de pornografia materialo estas malpermesita per la Artikolo 309 de la krima kodo de la lando kiu deklaras ke "persono kiu, por la celo de distribuo, produktas aŭ akiras pornografian materialon aŭ distribuas tian materialon devas esti punita fare de socialservo aŭ de monpuno aŭ per limigo de libereco aŭ per malliberigo de esprimo dum unu jaro.

Pornografia aŭ erotika materialo malofte estas vendita en lokoj alireblaj por la popolo.

Naciaj simbolojRedakti

"Tautiška giesmė" estis reoficialigita kiel la nacia himno dum 1992, kiam nova konstitucio ekvalidis post la ŝtata resendependiĝo. La statuso de la kanto "Tautiška giesmė" kiel ŝtata himno estis solidigita dum 1999 pere de nacia leĝo.

Kiam la poemo Lietuva, Tėvyne mūsų verkiĝis, Litovio estis sub la kontrolo de la Rusia Imperio. Vincas Kudirka, medicina studento en la universitato de Varsovio, skribis kiel komunisto por la litova gazeto Varsovio. En liaj artikoloj, Kudirka kuraĝigis la litovojn fieri pri sia kultura heredaĵo, diskutis la problemojn la Rusia Imperia regado kaŭzis por la litova enloĝantaro, kaj kontraŭagis la provojn kulture rusigi la socion. Dum sia ĵurnalista laboro, li notis siajn pensojn kio estas Litovio kaj kio ĝi estu, kaj la rezulto estis la kvindek-vorta poemo Lietuva, Tėvynė mūsų (Litovio, patrujo nia).

La poemo priskribis la heroan pasinton de Litovio kaj alvokis la civitanojn zorgi pri la lando, zorgi pri la homaro kaj vivi en honoro. Li ankaŭ instigis la landon iĝi fonto de lumiĝo kaj virto. Ĉar la teksto ne havis melodion, li sidiĝis kaj komponis akompanan muzikon ĵus antaŭ sia morto je tuberkulozo. Kaj la melodio kaj la teksto estis publikigitaj en la gazeto Varbas dum septembro 1898. Kiam li mortis dum 1899, en lian tomboŝtonon oni enĉizis la duan strofon de la himno (kvankam la imperiaj aŭtoritatoj poste detruigis la tomboŝtonon).

Mallonge post la morto de Vincas Kudirka, la unua publika prezento de la poemo okazis dum koncerto en Sankt-Peterburgo, Rusio, dum 1899. La koncerto estis direktita fare de Česlovas Sasnauskas kaj estis vizivita ĉefe de litovoj tiuepoke multnombre loĝantaj en la imperia ĉefurbo. Ene de Litovio, la himno unue sursceniĝis dum la kunveno de la nacia parlamento je Se 1905.

Vidu ankaŭRedakti

ReferencojRedakti

  • Litova Almanako. 1923, 284 p. Poeziaĵoj kaj noveloj el la litova literaturo; artikoloj pri la histerio, racia civilizacio, arto, lernejoj, ktp. de la lando.

NotojRedakti

  1. Ŝablono:Citaĵo el la reto
  2. www.ec.europa.eu
  3. Ŝablono:Citaĵo el la reto
  4. Povilas Jegorovas, Vytenis Andriukaitis subtenas la 55-an BET, Eŭropa Bulteno, p. 6, n-ro 187, decembro 2018.
  5. 5,0 5,1 Ŝablono:Citaĵo el la reto
  6. https://plus.google.com/+Esperanto-amiko/posts/Wn8GYBSs58S
  7. http://www.linguistic-rights.org/eo/Perspektivoj_de_lingva_komunikado_en_EU_Vytenis_Andriukaitis_Europa_Komisionano_Nitro_Slovakio_28_julio_2016.html
  8. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1538464182846764&set=a.706983742661483.1073741826.100000495921319&type=3&theater
  9. http://fakty.interia.pl/raporty/raport-unia-europejska/aktualnosci/news-andriukaitis-o-ceta-opiece-medycznej-i-marnowaniu-zywnosci,nId,2297709
  10. Gazetara Komuniko de UEA n-ro 748, la 9-an de aŭgusto 2018
  11. Litova Stelo 1/2004, p. 24; tie erare 858 personoj; 844 laŭ la oficiala rezulto sendita de la litova statistika oficejo, ne legebla rete. Laŭ la anglalingva Estis ĉe http://www.stat.gov.lt/uploads/docs/questionnaire_ethnicity.pdf, sed ne plu troveblas tie. 11/2013 Lu Wunsch-Rolshoven demandilo la demando 25 tekstas (post demando 24 pri la gepatra lingvo): "Kiujn aliajn lingvojn vi scias, do estas kapabla paroli kaj/aŭ skribi?" (Kp. la enketilon por 2010, demando 15) Ses lingvoj estas indikitaj, por aliaj kiel Esperanto oni devis enskribi la nomon.
  12. Litovio en la jaro 2000 havis 78 Asociajn kaj 38 Individuajn Membrojn de UEA, sume 116 membrojn (Revuo Esperanto, aprilo 2001, p. 4). Se en ĉiuj landoj regus simila rilato, oni venus al takso de ĉirkaŭ 140000 parolantoj de Esperanto por la tuta mondo (UEA indikis sume 19102 membrojn). Estas supozinde, ke temas pri suba limo, ĉar verŝajne kelkaj homoj forgesis indiki sian Esperanto-scion; ja necesis tion aldoni, ne nur hoki.
  13. Litova censo 2011, "Education. Command of languages", p. 202
  14. 14,0 14,1 Intervjuo kun Povilas Jegorovas, Revuo Esperanto, p. 156-158, 111-a jaro, n-ro 1326 (7-8), julio-aŭgusto 2018