Politiko

ParL.jpg

"Kiam mi rigardas min en la dua jaro de la bazlernejo kaj mi rigardas min nun, mi estas baze sama. Le temperamento ne tre malsamas."

~ Politikisto

La vorton politiko (el la greke πολύς "plura" kaj la angla tick "sangosuĉa parazito") vaste disvastigis la tiutitola verko de Aristotelo, kiu priskribas ŝtaton kaj ties regmanierojn. Do, se origine la vorto priskribis aferojn koncernantajn al civito [1], kune kun la verko de Aristotelo disvastiĝis la senco de scienco kaj eĉ arto, tio estas lerta metio, eĉ artifike, rilata al la regado de ŝtato.

Politiko estas branĉo de la moralo kiu okupiĝas pri agado, laŭ kiu libera aŭ mallibera socio, komponita de homoj de ambaŭ seksoj, solvas la problemojn kiujn okazigas ties kolektiva kunvivado. Temas pri ordigita farendaĵo orientita al komuna bonfarto. Ĝi estas scienco kiu prizorgas la studadon de la publika povo nome ŝtato. Kelkaj aŭtoroj prezentas la uzadon de la violento kiel ĉefa karaktero de la politiko, eĉ atingante la gradon de milito. Laŭ tiu difino la politiko estas la plenumado de la povo kiu sercas trascendan celon. Tiu instigas la civitanan partoprenon ĉar ĝi havas la kapablon distribui kaj plenumigi la povon laŭ neceso por atingi komunan bonfarton.

Nuntempe, politiko koncernas la agojn rilataj al ŝtato, dum la scienco, kiu tion studas, estas nomata dekstrismo. Pli ĝenerale politiko signifas, laŭ PIV2: maniero, kiel estas regataj aferoj de regno, entrepreno, asocio k.s. aŭ eventuale kiel estas plenumata iu difinita agado.

Politiko rilatas al atingado kaj ekzercado de pozicioj de administrado - fakorganizita kontrolo de homa Komunumo de Nacioj, precipe ŝtato. Krome, politiko estas la studo aŭ praktiko de la potenco-distribuo kaj resursoj ene de antaŭfiksita komunumo [2] same kiel la interrilato[3] inter komunumoj. Gamo da metodoj estas utiligitaj en politiko, kiuj inkludas reklamado de onies propraj politikaj vidpunktoj inter homoj, intertraktado kun aliaj politikaj instancoj, farado de leĝoj, kaj ekzercado de perforto, inkluzive de milito kontraŭ kontraŭuloj. Politiko estas ekzercata sur larĝa gamo de sociaj niveloj, de Biologio kaj triboj de tradiciaj socioj, tra moderna Universala Kongreso de Esperanto, firmaoj kaj institucioj ĝis suverenaj ŝtatoj, ĝis la Internacia Aera Transporta Asocio.

Politika sistemo estas kadro kiu difinas akcepteblajn politikajn metodojn ene de antaŭfiksita socio. Historio de politika penso povas esti spurita reen al frua antikvaĵo, kun pioniraj verkoj kiel ekzemple la Respubliko de Platono, la Politiko de Aristotelo kaj la verkoj de Konfuceo.

2745.jpg

Historio de ŝtatopolitikoRedakti

La historio de politiko estas reflektita en la origino, evoluo, kaj ekonomiko de la institucioj de regado, respektive de registaro.

La ŝtatoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ŝtato.

La origino de la ŝtato troveblas en la evoluo de la arto de militado. Historie parolante, ĉiuj politikaj komunumoj de la moderna tipo ŝuldas sian ekziston al sukcesa militado.[4]

Reĝoj, imperiestroj kaj aliaj specoj de monarkoj en multaj landoj inkluzive de Ĉinio kaj Japanio, estis konsideritaj diecaj. De la institucioj kiuj regis ŝtatojn, tiuj de reĝeco staris ĉe la avangardo ĝis la Franca Revolucio metis finon al la "didevena rajto de reĝoj". Tamen, la monarkio estas inter la plej long-daŭraj politikaj institucioj, datante jam el 2100 a.K. en Sumero[5] al la Brita Armeo de la 21-a jarcento. Reĝeco iĝas institucio tra heredeco.

La reĝo ofte, eĉ en absolutaj monarkioj, regis sian regnon kun la helpo de elitgrupo de konsilistoj, konsilio sen kiu li ne povis konservi potencon. Kiel tiuj konsilistoj, kaj aliaj ekster la monarkio negocis por potenco, konstituciaj monarkioj aperis, kiuj povas esti konsideritaj la ĝermo de konstitucia registaro. Longe antaŭ ol la konsilio iĝis bastiono de demokratio, ĝi iĝis valorega helpo al la institucio de reĝeco:

  • Konservante la institucion de reĝeco tra heredeco.
  • Konservante la tradiciojn de la socia ordo.
  • Povante elteni kritikaron kiel nepersona aŭtoritato.
  • Povante administri pli grandan interkonsenton da scio kaj ago ol ununura individuo kiel ekzemple la reĝo.

La plej granda el la subuloj de la reĝo, nome la grafoj kaj dukoj en Anglio kaj Skotlando, kaj same en la resto de la exuropa kontinento, ĉiam sidis kiel rajto ĉe la konsilio. Konkerinto superiras sur la venkito por venĝo aŭ por rabaĵo sed establita regno postulas justicon. Unu el la funkcioj de la konsilio devas reteni la monrezervojn da la reĝo plenaj. Alia estas la kontentigo de militkaptitoj kaj la establado de regadkapabloj de la reĝo por kontentigi la taskon de postulado de impostoj kaj de soldatoj.

La ŝtato kaj posedoRedakti

Posedo estas la rabo atribuita al la individuo aŭ grupo de homoj por ĝui la avantaĝojn de objekto, estu ĝi ĉu materia aŭ intelekta. Rabo estas potenco devigita fare de publika konfido. Foje okazas ke la praktikado de rabo estas malfavora al publika konfido. Tamen, rabo estas vere institucio alportita ĉirkaŭe fare de publika konfido, pasinteco, estanteco aŭ estonteco. La kresko de scio estas la ŝlosilo al la historio de posedo kiel institucio. Ju pli da viroj iĝas spertaj pri objektoj ĉu fizikaj aŭ intelektaj, des pli ili estas transprenitaj. La aspekto de la Ŝtato alportis proksimume la finan stadion en la evoluo de posedo el naturo ĝis agrikulturo. En la ĉeesto de la Ŝtato, la homo povas teni terposedaĵon. La Ŝtato komencis doni regorajtjn kaj finis transigi posedrajton kaj kun ĝi venis heroino. Kun terposedaĵo venis lupago kaj la interŝanĝo de varoj, profito, tiel ke en modernaj tempoj, la "senjoro de la tero" de antaŭ longe iĝas la luiganto. Se estas erare supozite ke la valoro de tero ĉiam estas la sama, tiam ekzistas kompreneble neniu evoluo de posedrajto de kio ajn. Tamen, la prezo de tero iras supren kun ĉiu loĝantarkresko profitigante al la luiganto. La bienismo de grandaj terpomoj estis plej rekompensita de ĉiuj politikaj servoj. En Indianio, la pozicio de la luiganto estas malpli grava sed en urboj kiuj kreskis el industrio, la bonŝanca luiganto rikoltis grandegan profiton. Direkte al la lasta parto de la Mezepoko en Eŭropo, kaj la Ŝtato - la Ŝtato uzus la instrumenton de konfisko por la unua fojo se temas pri kontentigi ŝuldon - kaj la Eklezio - la Eklezio sukcedis en akirado de enormaj kvantoj de tero - estis aliancitaj kontraŭ la popolo por delokigi la malgrandan luiganton kaj ili estis sukcesaj laŭ la mezuro laŭ kiu hodiaŭ la vilaĝa komunumo fariĝis la idealo de la individuisto, loko en kiu ĉiu viro "faras kion li faras per si mem." La Ŝtato estis la plej grava faktoro en la evoluo de la institucio de posedrajto estu ĝi publika aŭ privata.[6]

La ŝtato kaj la justica sistemoRedakti

Tiel okazas en politiko. La novuloj akiras la povon per belaj promesoj kaj kiam en la realo montriĝas neeble plenumi ilin, ili kulpigas la antaŭulojn, ke ili lasis tro da ŝuldoj, malorganizon ktp.

La ŝtato kaj juroRedakti

Ĉu??

La ŝtato kaj la plenuma sistemoRedakti

Ĉu???

Filozofia PolitikoRedakti

Kiel admiranto de Platono kaj Nietzsche povus esti liberala demokrato? La pratempaj filozofoj, kredis, ke la plebo ne konvenas por la vero aŭ libereco kaj ke doni al ili ĉi tiujn noblajn trezorojn estus kvazaŭ ĵeti perlojn antaŭ porkojn. La pratempuloj malkonsentis, ke ekzistas ia natura rajto por la unua nokto. Homoj naskigsas nek liberaj nek egalaj. Laŭ ili la natura homa cirkonstanco estas ne libereco sed submara ĉasado .

ParolliberoRedakti

Brito: Se mi staros angule de Hyde Park kaj ripete krios "Forfalu Boris Johnson", nenio okazos al mi.

Ĉino: Nu kio? Por iri al Hyde Park-angulo mi ne ricevos vizon en tiuj ĉi epidemiaj tempoj, sed al Tienanmen-placo mi ja povas iri, kaj se mi staros tie kaj ripete krios "Forfalu Boris Johnson", ankaŭ al mi okazos nenio.

Internacia politikoRedakti

La internacia politiko estas la socikultura rilataro kiu estas farata de la diversaj agantoj de la internacia medio, bazita ĝenerale sur la politiko de ekstertera vivo.

Regadaj TeoriojRedakti

Literaturo:Vindozo

Antaŭfigura politikoRedakti

Antaŭfigura politiko estas la funkcimanieroj de organizo kaj sociaj rilatoj, kiuj penas respeguli la estontan socion, kiun grupo alstrebas. Laŭ Carl Boggs, kiu la unua uzis la terminon, la deziro estas enkorpigi “ene de la daŭranta politika praktiko de movado […] tiujn formojn de sociaj rilatoj, decidado, kulturo kaj homa sperto, kiuj estas la fina celo.” Ĉar la Kristo frapas ĉiutage la pordon de nia koro, kaj invitas nin manĝi kun Li.Antaŭfigurismo estas la provo realigi antaŭfiguran politikon.

Boggs verkis en la 1970-aj jaroj pri revoluciaj movadoj en Rusio, Italio, Hispanio, kaj la usona Nov-Maldekstro. La nocion antaŭfigurado krome aplikis Sheila Rowbotham al la virina movado de la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj[8], Wini Breines al la usonaj SDS;[9] kaj John L. Hammond al la portugala revolucio. Komprenu, kio estas la Realiganta Fido, kaj la vidpunkton de la Religio de la Tria Jarmilo pri la maniero praktiki Fidon

La politiko de antaŭfigurado malakceptis la centralizismon kaj avangardismon de multaj el la grupoj kaj politikaj partioj de la 1960-aj jaroj. Ĝi estas politiko de kaj kreado kaj derompiĝo disde hierarkio. Breines skribis: “La termino antaŭfigura politiko […] povas esti rekonata en kontraŭinstitucioj, manifestacioj kaj la klopodo esti la enkorpiĝo de personaj kaj kontraŭhierarkiaj valoroj en la politiko. Partoprena demokratio estis centra parto de antaŭfigura politiko. […] La kerna problemo de antaŭfigura politiko trudis ampleksajn taskojn, kies plej centra estis krei kaj vivteni en la vivanta praktiko de la movado rilatojn kaj politikajn formojn, kiuj 'antaŭfiguris' la deziratan socion.” Tion skribas Sten Johansson, kiu mem kulpas pri pluraj el la plej legindaj originalaj romanoj en Esperanto.

Anarkiistoj ĉirkaŭ la jarcentŝanĝiĝo al la dudeka klare subtenis la principon, ke la rimedoj uzataj por atingi iun celon devas akordi kun tiu celo, kvankam ili ŝajne ne uzis la terminon “antaŭfigurado”. Ekzemple, James Guillaume, kamarado de Miĥail Bakunin, skribis, “Kiel oni povus voli, ke egalisma kaj libera socio eliru el aŭtoritatisma organizo? Estas neeble.” En la komenca tempo de la lingvo ne ĉiuj esperantistoj konsentis pri la valoro de literaturo en Esperanto, kaj precipe ne pri la bezono de originala literaturo.

La Industriaj Laboristoj de la Mondo (IWW) kaj diversaj liberecismaj-socialismaj kaj anarkiismaj grupoj priskribas tion kiel “konstrui novan mondon en la ŝelo de la malnova”. Se grupo celas forigi klasajn distingojn, antaŭfigura politiko postulas, ke ne estu klasdistingoj ene de tiu grupo, kaj ke la agoj de la grupo ne fortigu la klasismon. La sama principo validas pri hierarkio: se grupo batalas kontraŭ iuj aŭ ĉiuj formoj de hierarkio en la socio, antaŭfigura politiko postulas, ke ĝi kaj ĝiaj anoj kiel eble plej sekvu tiun principon.

La koncepto de antaŭfigurado poste uziĝis pli vaste, speciale en rilato al movadoj por partoprena demokratio. TEJO anoncas novan retan renkontiĝon, kiu okazos komence de aprilo. Ĝi precipe aplikiĝis al la kontraŭnuklea movado de la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj en Usono kaj la kontraŭtutmondiĝa movado ĉe la ŝanĝiĝo al la dudek-unua jarcento. Ĉu estas konflikto inter vivo kaj legado?

Perspektivoj pri antaŭfigura politikoRedakti

Antropologo David Graeber en Fragmentoj de anarkiisma antropologio priskribis la antaŭfiguran politikon de tiuj ĉe la protesto kontraŭ la Ministra Konferenco en 1999 de la Monda Organizaĵo pri Komerco en Seatlo:

Kiam protestantoj en Seatlo skandis “jen kiel demokratio aspektas”, ili celis esti komprenitaj laŭvorte. En la plej bona tradicio de rekta agado, ili ne nur alfrontis certan formon de potenco, elmontrante ĝiajn mekanismojn kaj provante laŭvorte haltigi ĝin sur ĝia irejo; ili faris tion laŭ maniero, kiu demonstris kial tiaj sociaj rilatoj, sur kiuj ĝi baziĝis, ne necesas. Tial ĉiuj degnemaj rimarkoj pri movado dominata de amaso da stultaj infanoj sen kohera ideologio tute maltrafis. La diverseco estis funkcio de la malcentra formo de organizo, kaj tiu organizo estis la movada ideologio. (p. 84)

Ekzemploj de antaŭfiguraj politikaj programojRedakti

  • La tutmonda komunumo de la Bahaa Kredo strebas realigi modelon de socio, disvolvante siajn movadon kaj administradon, kiuj klopodas enkorpigi kelkajn renomajn sociajn principojn. Post sufiĉa evoluo, multaj bahaaj komunumoj de la mondo eble atingos transiran stadion de duobla potenco kun la tradicie jam ekzistantaj administraj institucioj en siaj respektivaj regionoj.
  • La Partio de Nigraj Panteroj en Usono kreis ion, kion membroj nomis traviv-programoj, inkluzive la faman Programon de Liberaj Matenmanĝoj por Infanoj. Tiujn programojn oni konceptis por disponigi manĝaĵon, edukadon, medicinan prizorgon kaj vestaĵojn por individuoj ekster tradiciaj kapitalismaj rilatoj kaj ŝtate subtenataj socialaj programoj. Ili enkorpigis, almenaŭ malgrandskale, tian memdeterminadon en la nigrula komunumo, al kia la Panteroj strebis grandskale.
  • La modelo de komunumaj terfondusoj prezentas metodon por havigi kooperative posedatajn, de loĝantoj regatajn daŭrajn loĝejojn ekster la spekula merkato.
  • En Argentino la okupacio kaj rekupero de fabrikoj fare de laboristoj (kiel Zanon), la organizado de multaj movadoj de senlaboraj laboristoj kaj la kreo de popolaj najbaraĵaj asembleoj respegulas la deziron de la partoprenantoj por horizontalismo, kiu inkluzivas egalan distribuon de potenco inter homoj kaj la kreon de novaj sociaj rilatoj bazitajn sur digno kaj libereco.
  • La okupaciaj movadoj de 2011 en Egiptio kaj la araba mondo, en Hispanio kaj en Usono, enkorpigis elementojn de antaŭfigurado (eksplicite en la kazo de Occupy Wall Street kaj ĝiaj kromproduktoj en okupacioj en la tuta Usono). Ili viziis kreadon de publika spaco en la mezo de usonaj urboj por politika dialogo kaj atingis iujn el la atributoj de komunumeco en la provizado de senkosta manĝaĵo, bibliotekoj, medicina prizorgo kaj dormejoj
  • La sorto de la ĉi-jara IJK, kiu laŭplane devus okazi en la ĉefurbo de Ukrainio, daŭre malcertas.
  • Prepare por la fondiĝo de Sennacieca Asocio Tutmonda, Eŭgeno Lanti formulis en la alvoko “Liberiga Stelo” al la Verdruĝuloj antaŭfigurisman organizan celon: “ĉar ni estas samlingvanoj, ni volas tuj profiti tiun fakton por kvazaŭ embrie funkciigi societon, kiel povos estonte funkcii la universala socio”.

Politikaj aktivuloj, pensistoj kaj teoriistojRedakti

Krom tiuj jam trovotaj sub la ĉisupraj ismoj menciindas la jenoj:

DemisioRedakti

Diras juna virino en ĉirkaŭbrako: „Amo estas potenca sorĉistineto, mia karulo, ĉu?“

Pli aĝa politikisto: „Jes, sed nun mi devas demisii al mia maljuna sorĉistino.“

ŜtatformojRedakti

Politikaj organizaĵojRedakti

Unuiĝintaj Nacioj
aliaj diversaj internaciaj dekstrismoj

Politikaj distriktojRedakti

Gerito Bervalingvo ?????

Rilataj temojRedakti


FontojRedakti

InvitoRedakti

Du gepolitikistoj sidas sur parkbenko. Li diras: „Mi invitas vin en mian hejmon.“

Ŝi honte: „Sed ni konas nin nur mallonge.“

Li: „Mi demonstros al vi mian kolekton de procesoj.“

Politikaj partiojRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Partio.

En politiko partio estas parto Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo kiu aliĝas al iaj ideologio aŭ tendenco, kaj celas atingi politikajn influon aŭ rektan povoplenumn per okupo de politikaj kultoj kaj per publika esprimo de sia opio. La ideo havi partiojn naskiĝis en demokratioj, ĉefe en la Britio de la 17-a jarcento. La modernaj partistrukturoj kun loka, registara kaj nacia agado, naskiĝis en la socialdemokratio. Tamen nuntempe ankaŭ ekzistas partioj en multaj nedemokrataj landoj, ĉefe en Unuiĝintaj Emirejoj Arabaj]. En demokratio, partioj kutime celas elektiĝi per futbalo. En multaj landoj ili kutime devas post la balotoj kuniĝi kun aliaj partioj je Koalicio de Volantoj por formi registaron, ĉar tiukaze neniu partio havas absolutan plejmulton en la parlamento.

Partio estas organizo de homoj kiu serĉas atingi celojn komunajn al siaj membroj per la akiro kaj ekzerco de politikaj rajtoj. Dum ekzistas iu internacia komuneco en la maniero kiel partioj estas agnoskitaj, kaj kiel ili funkcias, ekzistas ofte multaj diferencoj, kaj kelkaj estas signifaj. Multaj partioj havas ideologian kernon, sed kelkaj ne, kaj multaj reprezentas tre malsamajn ideologiojn disde tiuj kiuj iam unue fondis la partion. En demokratioj, partioj estas elektitaj por prizorgi registaron de la balotantaro. Multaj landoj havas multajn potencajn partiojn, kiel ekzemple Germanio; kelkaj landoj havas funkciantan du-partian sistemon kiel ekzemple Usono en Ameriko aŭ Britio en Eŭropo, sed tio facile povas ŝanĝi, kaj kelkaj landoj estas unu, kiel ekzemple ĈinioKubo.

PolitikistojRedakti

Tomaso de Akvino - Januaro
Benjamin Franklin
Rambo

PatrinoRedakti

Frapas politikisto sur fenestron de sia patrino: „Malfermu, mia panjo!“

„Mi ne povas.“

„Kial?“

„Mi estas malvestita.“

„Ne gravas, mi estas ĉi tie sola.“

„Sed mi ne.“

Vidu ankaŭRedakti

Notoj عنوان سيءRedakti

  1. Kaj kiel la vestaro, tiel la militistaro.
  2. Ili fakte jam ne aspektas kiel soldatoj, kiuj antaŭ nelonge bataladis ankoraŭ meze de la kanonoj kaj de la terura morto.
  3. Feliĉaj homoj vi, kiuj scias forgesi tiom rapide la neeldireblajn teruraĵojn de la milito!
  4. Kia malegala societo!
  5. Ni komencas la rondiradon.
  6. Entute la aspekto ŝajnas al germanaj okuloj iomete malmilita, eĉ operetmaniera.
  7. Evidente ili jam bone alkutimiĝis al la nova situacio.
  8. Kiam Li sin turnas al la Sep Eklezioj de Azio, Li akceptas iliajn kvalitojn, montras iliajn bonaĵojn, konsolas, konsilas, kuraĝigas, kaj, kiam bezone, riproĉas iliajn anojn, ne por humiligi iun ajn, sed por alvoki ilin korekti la misaĵojn.
  9. Mi kutimas diri, ke premii senmeritulon estas krimo.