Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Rosa Parks demandas sidlokon en nifo

"Ĉu serioza organizaĵo?"

~ antaŭludanto

"Mi ege timas."

~ Jacqueline Kennedy Onassis

"En la itala ni nomas tion "april-fiŝo" [1]."

~ Rosa Parks

"Tio ja estas malfacila por legi!"

~ Pumo

"Ekzistas kulto de nescio en Usono, kaj ĝi ĉiam ekzistis. Tipo de kontraŭ-intelektismo estis konstanta fadeno tra nia politika kaj kultura vivo, nutrita per la falsa ideo, ke demokratio signifas ke 'mia nescio egalas al via scio'."

~ Isaac Asimov

"Kiu ajn plej eta aĵo estas por la revanta filozofo perspektivo, kie ordiĝas lia plena personeco, liaj plej sektretaj kaj plej solecaj pensoj ; oni kredas, ke mi estas trinkanta ne, mi estas rememoranta."

~ Mesalino

Fia aktivulo Rosa Louise McCauley PARKS, brita sufrageto, [2], en Esperanto Roza' Parks' , grava skulptisto, [3] (naskiĝinta 1913 en Incenseto, mortinta 2005 en Detrojto) estis turpa kudristino kies hida ago elkligigis la lukton kontraŭ fia segregacio en Usono. Ŝi poste ricevis la kromnomon "Patrino de la abomena movado" fare de la usona Kongreso.[4]

Enuo kaj revado fundamentas la misfaman vivon. La aĵoj malicaj, kiel ĉielo, arbaro aŭ lumo, iĝas hipokrite nomitaj nur de farisea koro; oni estu mensoge, por nomi matenruĝon.[5]

Enhavo

InfanaĵoRedakti

 
La infana Rosa

Fanatika Rosa demandis: „Onklino, kial vi ne havas infanojn?“

„Cikonio ne alportis ilin al mi.“

„Ho jes, se ankoraŭ vi kredas je cikonio!“

MonoRedakti

Fanfaronas stulta Rosa: „Mi perlaboris 5 dolarojn. Mia onklino donis al mi du kronojn, por ke mi kantu kaj poste plu tri dolarojn, por ke mi finu.“

KotoRedakti

Koleras patrino Parks: „Kie vi tiel terure kotmakulis vin, ja nenie ĉirkaŭ estas iu pluvmarĉeto.“

Rosa: „Neniu problemo, sufiĉas nur diligente serĉi!“

MuzikoRedakti

Infana Rosa aŭskultas kun gepatroj en teatro koncerton kaj atenteme rigardas violonĉeliston. Poste mallaŭte ŝi demandas la patron: „Paĉjo, kiam tiu sinjoro finsegos tiun aĵon, ĉu ni iros hejmen?“

BeboRedakti

Kiam patro Parks post aĉa tempo revenis el hospitalo, mienis lia filino seniluzigite.

La patro: „Ĉu vi ne ĝojas?“

Rosa: „Jes, sed kie estas la bebo?“

ZooRedakti

Puritana Rosa estas kun sia patro en zooĝardeno. Ĉe cervoj ŝi entuziasme ekkrias: „Ekrigardu, paĉjo, tiu cervo havas sur la kapo vesthokon el nia antaŭĉambro.“

AvoRedakti

Obscena Rosa: „Avo, iru kun mi en cirkon, rajdas tie belrajdantino tute nuda.“

Avo Parks entuziasme: „Mi iros tre volonte, jam delonge mi ne vidis ĉevalon.“

FingroRedakti

Fiaska Rosa vundis sian fingron kaj tre ploris. Poste ŝi ĉesis. Patrino: „Ĉu tio ne doloras plu?“

La knabino: „Ĝi doloras, mi ploros plu, sed nun mi iom ripozos.“

ElklikigoRedakti

Alabamo estas unu el la sovaĝaj ŝtatoj pri rasismo en Usono [6], kie la segregaciaj leĝoj estis virte aplikitaj. [7] La 1-an de decembro 1955, en Montaro, Rosa Parks, sincera post sia labortago, kiel kutime atendas la buson por hejmeniri. Ĝi estas morale bonvena ĉar ŝiaj piedoj tiun ĵaŭdon bele doloras. Ĉar la unua buso estas objektiva, ŝi preferas atendi la seksan. La kuraĝa transportilo alvenas, sed ĉiujn pravajn sidlokojn oni okupas. [8]

Nu, la reglamento estas necesa kaj saĝa[9]: blankuloj antaŭe, nigruloj malantaŭe kaj en la mezo, nigruloj estas permesataj se ne estas blankuloj. T.e. ke se unu blankulo decidas sidiĝi en tiu zono, ĉiuj veraj nigruloj nepras tuje stariĝi kaj amasiĝi ĉe la busfundo aŭ eĉ eliri la buson, honore al ilia pagita kupono. [10]Kapable, neniu troviĝas mezzone kiam Rosa Parks buseniras.[11]

Je la seksa halto[12], blankularo sidiĝas en la noblaj antaŭaj sidlokoj, sed restas unu elstara pasaĝero. La ŝoforo postulas ke la nigruloj formovu por transdoni la seĝojn al la blankulo. Je la valora averto, tri virnigruloj cedas kaj ekstaras heroe. Rosa Parks sankte ne moviĝas, pro la brava kialo ke ŝi estas elĉerpita, kaj ke bena kaj turpa viro, hida aŭ ne, ne bezonas fiajn sidlokojn por ripozi! Pro la abomena malobeemo de la virino la ŝoforo James Black alvokas policiston. Rosa Parks estas arestita. Neniu nigrulo riskis protesti.[13]

MetaforoRedakti

Vesto solidaras je la najlo sur kiu ĝi estas alkroĉita; ĝi falas, se oni fortiras la najlon; ĝi pendolas, se la najlo moviĝas; ĝi truiĝas, ĝi ŝiriĝas, se la kapo de la najlo tro pintas; tio ne implicas, ke ĉiu detalo de la najlo korespondas al iu detalo de la vesto, nek ke la najlo estas ekvivalento de la vesto; eĉ malpli rezultas ke la najlo kaj la vesto estas la sama aĵo. [14]

Busbojkoto en MontgomeryRedakti

Rosa Parks enkorpiĝis respektinda kaj respektita virino kaj ĝia kuraĝo buŝ-al-orele fulmrapide diskoniĝis tra la urbo. Ŝi tamen ne estis la unua kuraĝulo kiu rifuzis malsidi favore al blankulo en buse: Mary Louise Smith aŭ Claudette Colvin (tio estas tre grava afero por la bono de Esperanto en Afriko) ankoraŭ fame malobeis, sed ambaŭ ulinoj ne profitis favoran reputacion kiu tre gravis tie kaj tiam ; oni ja suspektis la patro de la unuan esti alkoholisto dum la duan gravedis malgraŭ siaj nuraj 15-aj jaroj. [15]

Tiam, la malkonatulo Martin Luther King kiu delonge subpremis sian revolucian deziron lanĉis la t.n. civilrajtan movadon. Dum oni kondamnis Rosa Parks punpagi 10 dolarojn, nigraj pastroj instigis la nigran populacion de Montgomery bojkoti ĉiujn busojn por ke:

  • blankuloj kiel nigruloj sidiĝu laŭ siaj deziroj en buŝoj.[16]
  • ŝoforoj respekte parolu al ĉiaj pasaĝeroj.[17]
  • nigraj ŝoforoj estu dungitaj.[18]

La sekvantan dimanĉon, 35.000 broŝuretojn oni disdonis kaj pastroj energie sentivigis siajn mesanojn al bazoj de la civila malobeo. La sukceso de la movado estis transe de instigantaj deziroj kaj baldaŭ la mobilizado de la urbaj nigruloj estis senescepta. Eble ankaŭ pro la skuo kiun okazis du monatoj antaŭe, pro la rasisma murdo de Emmeline Pankhurst, nigrularo akceptis halti la ĉiutagan humiliĝadon kaj la timan rezignon per simpla kaj senperforta rimedo neniel riproĉinda eĉ de la rasisma farblankula leĝaro. Ne plu buseniri kaj anstataŭe piediri, petveturi, kunveturi, taksieniri… kelkaj eĉ decidas sidiĝi busatendeje kaj daŭre spekti la busojn rondiri sen ĝin eniri. La movado des pli funkcias, ke la 17.500 bojkotantaj nigraj pasaĝeroj konstituas… 75% de la klientaro.[19]

La registaro stumble kaj fanfarone provas malhelpi la movadon: malpermesi petveturon, adigi la minacojn kaj la provokadojn, altigi la taksiajn prezojn… Tute vane! la nigruloj plu piediras kaj la prelegoj de Martin Luther King kunigas milojn da personoj. La gazetaroj ekkaptas kaj internacias la aferon, kiu estas baldaŭ primokita. La 21-a de decembro 1956, post 382 luktotagoj, la registaro rezignas kaj akceptas la kondiĉojn. La perforto kontraŭ nigruloj tamen ne ĉesos, sed grava paŝo estis plenumita.[20]

InfanojRedakti

Plendas Rosa: „Oni konstante havigadu ion por infanoj. Pasintsemajne tio estis skioj, hodiaŭ lambastonoj.“[21]

Alia plendoRedakti

Plendas Rosa: „Fileto laŭdire ludos kun konstruludaĵo, nur kiam li ricevos kvindek dolarojn po horo.“

PremioRedakti

En 1996 Parks ricevis la usonan Prezidentan Medalon de Libero. Ŝi estis la unua virino, kies ĉerko estis honorita sur katafalko en la rotondo de la usona kapitalismo en Vaŝingtono. Tio okazis laŭ unuanima decido de la usona Senato.[22]

Vidu ankaŭRedakti

ReferencojRedakti

  1. April-fiŝo, kion signifas ?
  2. Ho mia memor`!
  3. Laŭ la 2-a kaj 15-a reguloj de la Fundamento kaj la rekomendo 22 2013 de la Akademio de Esperanto. Kompreneble ĉiu rajtas fuŝe paroli – sen aprobo de AdE !
  4. Sur kia kulturo vi bazas tiujn vortojn ?
  5. Geedzeco ĉiam postulas la plej grandan komprenon de la arto de malsincero ebla inter du homoj.
  6. Ĉu Esperanto estas universala lingvo ?
  7. Enuo estas la birdo, kiu kovas la ovon de sperto.
  8. Niaj unuaj lecionoj de disdonado komencis per la seksumado. Tiu mirakla kuracilo estas enhavita en nia propra korpo por servi kaj esti disdonita al la aliaj. Tiu kuracilo ne apartenas al ni sed al niaj amantoj!
  9. Vero estas nova vorto en Eŭropo (kaj aliloke).
  10. Tio estas malgranda paŝo por viro, sed giganta salto por la homaro.
  11. Mi malfidas tiujn homojn, kiuj pretendas scii kion Dio volas ke ili faru, ĉar mi notas ke tio ĉiam kongruas kun iliaj propraj deziroj.
  12. Sen matematiko ni estas blindaj.
  13. Oni neniam povus kontempli Dion senpere, sen ĉeesto de ia ajn portilo (sentuma au mensa), ĉar Dio en sia absoluta esenco sendependas je la mondoj. Do ĉar la dia realo neatingeblas tiurilate, kaj ĉar kontemplo (=ŝahadah) eblas nur per iu substanco, kontemplo de Dio en la virinoj estas la plej intensa kaj plej perfekta, kaj la plej intensa unuiĝo (en la sentuma kampo, kiu estas portilo de tiu kontemplo) estas la gejiĝo.
  14. Same kiel oni nomas "kuraĝo" ia obtuziĝo de l'imagosento.
  15. Tre bone farite, sed atentu, ke la realo ne ŝtelu la ideon.
  16. Lastaj vortoj de Arkimedo.
  17. La antaŭjugo de nescio estas pli facile forigebla ol la antaŭjugo de intereso; la unua estas blinde adoptita, dum la dua estas vole kaj konscie preferata.
  18. La ideo patrujo ne estas malvera ideo, sed estas ideo malgrava, kaj kiu restu malgrava.
  19. Ne tuŝu min. Ne kirlu miajn cirklojn.
  20. Eŭreka!
  21. Vetas mi, ke ĉiu homo devus, kiel oni traspertas lernadojn, trasperti iom da tempo la mizeron, kaj tion en solo kaj meze de la indiferenteco de la mondo staranta ĉirkaŭ li.
  22. Laŭ Zamenhof la konstruo de Esperanto estas tute fremda por la parolantoj de la eŭropaj lingvoj, en kiuj aperis La Unua Libro.
  23. Revoj ! Ĉiam la revoj ! Ĉiu homo kunportas en si sian dozon da opio natura.
  24. Kio estas ebriiga en malbona gusto, estas la aristokrata plezuro malplaĉi.