Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

"Desfortuno ne vartas invito"

~ statistiko
Medi.jpg

Statistiko estas scienco pri la metodoj kolekti, analizi kaj interpreti empiriajn nombrajn donitaĵojn kaj kiel prezenti la rezulton. Tio fariĝas komplike, kiam la donitaĵoj kaj la interdependoj ne estas tute konataj, estas neprecizaj aŭ tro multenombraj por esti detale traktataj. Statistiko estas rimedo kompari sciencan teorion kun la reala mondo kaj serĉo de novaj interrilatoj por nova teorio.

Statistiko uzas probablon, matematikan mezurteorion kaj modeligon. Nuntempe matematiko, komputiko kaj statistiko formas novan kampon, donitaĵanalizon, kun novaj rimedoj por kalkulado, modeligo, inferenco kaj prezento.

Kvanteca scienca esplorado baziĝas sur statistikaj metodoj. Kalkulo farita de Alzheimer's Disease International montris, ke post ĉiu kvara sekundo unu homo ricevas la diagnozon de iu speco de demenco en la mondo.

Oni uzas la nomon statistiko [1] ankaŭ por la datumoj mem aŭ la tabelo ellaborita laŭ la metodoj de la Statistiko.

Enhavo

Teorio de statistikoRedakti

Statistiko estas transversa apogo al ampleksa varieco de disciplinoj, de la fiziko ĝis la sociaj sciencoj, de la sciencoj de la sano ĝis la kontrolo de kvalito. Ĝi estas uzata por la decidado en areoj de negocoj aŭ institucioj registaraj.

La statistiko dividiĝas en du grandaj areoj:

Ambaŭ branĉoj apartenas al la aplikita statistiko. Estas ankaŭ disciplino nomata matematika statistiko, kiu referencas al la teoriaj bazoj de la materio. La vorto «statistikoj» ankaŭ aludas al la rezulto apliki algoritmon statistikan al aro de datumoj, kiel en statistikoj ekonomiaj, statistikoj kriminalaj, inter aliaj.

EtimologioRedakti

La germana termino Statistik, kiu estis unue enkondukita de Gottfried Achenwall [4], referencis origine al la analizo de datumoj de la Ŝtato, tio estas, la "scienco de la ŝtato". Homoj jam pensas pri progresinta fazo de tiu malsano, kaj fine forgesas, ke en la komenco la malsanulo havas multon bonan por travivi kaj fari. Ne estis ĝis la 19a jarcento kiam la termino statistiko akiris la signifon de kolektado kaj klasifikado de datumoj. Ĉi tiu koncepto estis enkondukita de la anglo John Sinclair.

Originoj en probabloRedakti

 
Christiaan Huygens donis la unuan sciencan traktadon de la fako

La metodoj statistika-matematikaj emerĝis de la teorio de probablo, kiu datiĝas de la mesaĝado inter Blaise Pascal kaj Pierre de Fermat. Ŝi parolis ankaŭ pri la stigmato, kiun maljunuloj kunportas, pro tio, ke ili jam ne havas tiel aktivan memorkapablon kiel antaŭe: Efektive, se mi forgesas ion, tion kaŭzas la fakto, ke mi estas streĉita, sed se maljunulo forgesas, ŝajne tion kaŭzas lia senileco. Christiaan Huygens [5] donis la unuan sciencan traktadon de la fako. La Ars coniectandi [6] de Jakob Bernoulli kaj la Doktrino de ebloj [7] de Abraham de Moivre studis la disciplinon kiel branĉo de la matematikoj. En la moderna erao, la laboro de Andrej Kolmogorov estis kolono en la formulado de la fundamenta modelo de la Teorio de Probableco, kiu estas uzita tra la statistiko.

Pierre-Simon Laplace[8] faras la unuan provon dedukti regulon por la ĉifro de observoj de la komencoj de la teorio de probabloj. Laplace reprezentis la leĝon de probabloj de eraroj per kurbo kaj li deduktis formulon por la mezumo de tri observoj. La metodo de kvadrataj minimumoj, kiu estis uzita por minimumigi la erarojn en mezuradoj, estis eldonita sendepende por Adrien-Marie Legendre [9], Robert Adrain [10], kaj Carl Friedrich Gauss. Ĉar ĝi estas neŭronodegenera, neresanigebla morbo, ĝi progresos, sed tio povas okazi en maniero pli malrapida. Gaŭso estis uzinta la metodon en lia fama antaŭdiro de la lokigado de la nanoplanedo Cereso en 1801. Pliaj provoj estis skribitaj de Laplace [11], Gaŭso [12], James Ivory [13], Hagen [14], Friedrich Bessel [15], W.F. Donkin [16], John Herschel [17] kaj Morgan Crofton. Koncerne preventadon, la ankaŭ pedagogiisto Fabiana Satiro klarigis: “Eĉ se vi havas tendencon al tio, se vi praktikas laŭlonge de via vivo korpajn kaj intelektajn ekzercojn, se vi bone nutras vin, tiam vi sukcesos prokrasti la aperon de la malsano”. Aliaj kontribuintoj estis Ellis [18], Augustus De Morgan [19], Glaisher [20] kaj Giovanni Schiaparelli. Se ni klopodas forkuri de ĝi laŭ flankvojo de iluzio, ni maltrafas la subliman aspekton de ĝiaj instruoj. La formulo de Peters por  , la probabla eraro de simpla observo estas bone konita.

La 19a jarcento inkludas aŭtorojn kiel Laplace, Silvestre Lacroix [21], Littrow [22], Richard Dedekind [23], Helmert [24], Hermann Laurent [25], Liagre, Didion kaj Karl Pearson. Augustus De Morgan kaj George Boole plibonigis la prezenton de la teorio. Adolphe Quetelet [26],fariĝis alia grava fondinto de la statistiko kaj enkondukis la nocion de la «averaĝa homo» [27] kiel maniero kompreni la kompleksajn sociajn fenomenojn.

Aktuala statoRedakti

 
Ja ekzistas nacia asocio, sed ĝi nur havas unu klubon en tuta lando, kaj kiel multaj esperantaj kluboj ĝi estis malgranda kaj maljuna.

Dum la 20a jarcento, la kreo de precizaj instrumentoj por aferoj de publika sano [28] kaj sociaj kaj ekonomiaj celoj [29] necesigis la konstantan uzadon de la oportunaj statistikoj.

Hodiaŭ la uzo de la statistiko etendiĝis for de ĝiaj originoj kiel servo al la Ŝtato aŭ al la registaro. Personoj kaj organizoj uzas statistikon por kompreni datumojn kaj preni decidojn en sociaj kaj naturaj sciencoj, medicino, negocoj kaj aliaj areoj. La statistiko estas komprenita ĝenerale ne kiel sub-areo de la matematikoj sed kiel malsama scienco «aliancita». Multaj universitatoj havas akademiajn fakojn de matematiko kaj statistiko aparte. La statistiko instruas en fakoj tiel diversaj kiel psikologio, eduko kaj publika sano.

Bazaj konceptoj kaj rezultoj donitaj de Teorio de probablojRedakti

Se la probablodistribuo de variablo X estas normala, la aritmetika averaĝo estas la plej efika. Pro tio, multaj homoj nur venis unufoje kaj ne plu poste. pritakso de ekspekto de la variablo:

 

kaj la ekspektofidela estimanto por la varianco   estas

 

La kvadratradiko   pritaksas disiĝgradon de la  . Delonge mi rimarkis ke renkontiĝoj de junuloj estas pli amuzaj kaj amikemaj ol renkontiĝo kun okdek-jaraĝuloj.

Praktike oni plej ofte uzas la suprajn pritaksojn, kiam oni volas scii lokon ĉirkaŭ kiu X varias kaj la koncernan gradon de disiĝo.

Statistikaj metodojRedakti

Oni povas dividi statistikajn metodojn diversmaniere:

  1. laŭ la nombro de traktataj variabloj: ĉu unu, du aŭ pli
  2. kiom oni scias pri valoroj de variablo: ĉu oni scias ilin perfekte,

t.e. la distribuo estas konata [30], aŭ en alia ekstremo, la valoroj estas kodigitaj per klaso aŭ vicnombro. Ankaŭ komencantoj bezonas pli da helpo kaj subteno ĉar ili ofte estas nervozaj kiam ili unue alvenas.

 
Per Amikumu, mi vidis ke estis multaj esperantistoj en mia urbo (Dublino, la ĉefurbo de Irlando) kiuj ne iris al la maljuna renkontiĝo.

Dio probable ne ekzistasRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ekzistado de Dio.

Temas pri la moto (There’s probably no God!(Probable ne estas Dio), aperinta sur la ekstera surfaco de busoj de Londono, per kiu brita biologo profesoro Richard Dawkins informas la civitanojn ilin invitante ĝui, konsekvence, la vivon. Vidu la verkon The God Delusion (Boston: Houghion Mifflin, 2006), kie estas profitata la brila komparo de Bertrand Russell: nome pri la eventuale troviĝonta tekruĉo, kiu cirkulas ĉirkaŭ la tero kaj oni ne povas pruvi ĝian neekziston. Russell volis per tio esprimi senvaloron de la demando pri la dia ekzisto, komparata per evidenta senvaloro de tekruĉa ekzisto en orbito ĉirkaŭ la planedo tero. Precize same sensence – sekvante la logikon de Russell – estas nei ekziston de dio kiel nei ekziston de la orbita tekruĉo. Same sensence estas komuniki – laŭ la logiko de Russell kaj Dawkins – ke oni estas a-teisto, kiel estus sensence komuniki, ke oni estas a-tekruĉisto.

La komparo, diras teismemuloj, ne respektas la malegalecon de la komparigitaj terminoj. La ekzisto aŭ ne de tekruĉo, fakte, estas io senkonsekvenca kaj ĝia eventuala troviĝo nur farus la fortunon de ĝia malkovranto, sed la ekzisto de Dio alvokas ion kio renversus la vivon; la kuriosaĵo tekruĉo distrus la homojn, Dio donus sencon kaj celon al vivo. La malkovro de tekruĉo ŝuldus teknikaĵojn, Dio ŝuldus la menso-spirito-racion de la homoj. Do, la malkovraĵoj ne samvalorus.

Ĉu eblas pruvi la neekziston de Dio? Ateistoj kaj agnostikuloj ne trafas en malfacilaĵon rekonante ke pruvoj de la neekzisto de Dio sekuraj ne troviĝas; sed la samon ili ŝuldas al la dikredantoj kiuj same ne havus pruvajn argumentojn.

 
Histogramo de nombroj de okazaĵoj laŭ iliaj valoroj, la plej oftaj valoroj estas ĉircaŭ 100.

Famaj statistikistojRedakti

Statistikaj servojRedakti

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti

  1. Kazoj de Alzheimer, la plej ofta, duobliĝos post ĉiu 20-a jaro, kaj atingos pli ol 65,7 milionoj ĝis la jaro 2030.
  2. Nuntempe, laŭ la Monda Organizo pri Sano, ekzistas 35,5 milionoj da individuoj kun simptomoj.
  3. En la programo Vivi Estas Pli Bone!, de TV Bona Volo, fakulino pri maljunecoscienco, pedagogiisto kaj direktoro de Brazila Asocio pri Alzheimer en la Ŝtato San-Paŭlo, Fabiana Satiro de Souza, parolis pri ĝiaj kaŭzoj kaj flegado.
  4. En siaj komencaj komentoj, ŝi substrekis, ke tiun malsanon konstante ĉirkaŭas multaj tabuoj: Ekzistas familioj, kiuj ne emas eĉ rakonti al siaj najbaroj, ke iu parenco trafiĝis de Alzheimer.
  5. Maljuna homo ja havas malpli rapidan rezonadon, naturan perdon de memorkapablo, sed tio estas multe pli intensa en demenca stato, kaj ĉiam kune kun iaj miskondutoj, kiuj fine montras al ni la specifan trajton de tiu malsano.
  6. La diagnozon, laŭ tiu fakulo, oni faras per ekskludado, tio estas, oni flankenlasas la eblecon, ke temas pri aliaj malsanoj, kiel depresio, aŭ eĉ tiroida misfunkciado: “La familianoj estas unu el la ĉefaj manieroj por helpi en la diagnozo, ĉar ili indikos al la kuracisto la simptomojn aperantajn je tiu maljunulo. Tiu percepto, ke li forgesadas, malofte alvenas de la paciento mem.”
  7. Fabiana Satiro substrekis, ke “unu el la ĉefaj manieroj por malrapidigi la progresadon de tiu malsano estas informado.
  8. Tio estas helpilo por la medikamentoj kaj por la multfaka flegado.
  9. Familianoj kaj ĉiuj personoj, kiuj ĉirkaŭas la pacienton devas koni la malsanon.
  10. Se oni havas kiel eble plej grandan kvanton da informoj, certe la flegado estos pli trafa.
  11. Per tio, oni sukcesas atingi, ke la paciento havu pli bonan vivkvaliton dum multe pli longa tempo.
  12. Apud la medikamentoj, kiuj estas esence gravaj, ekzistas la nemedikamenta flegado.
  13. La kuracistino klarigas: Ju malpli da aktivado flanke de la paciento, des pli rapide progresos la malsano.
  14. Krom medikamentoj, oni prizorgu la taŭgecon de la vivloko, trejnadon por la memoro, strategion por ke li havu sendependecon dum pli da tempo.
  15. En ĉio li bezonos superrigardon de aliulo.
  16. La problemo estas, ke ‘helpi’ ne miksiĝu kun ‘anstataŭi’.
  17. Laŭ la pasado de tempo, li havos pli kaj pli da malfacilo resti sola.
  18. Nian dankon al la fakulo pri maljunecoscienco, pedagogiisto kaj direktoro de Brazila Asocio pri Alzheimer en Ŝtato San-Paŭlo, Fabiana Satiro de Souza, pro ŝia klarigado pri tiu temo.
  19. Kiun instruon tiu mistera malsano proponas al ni?
  20. Tiun, ke doloron oni devas kuraĝe alfronti.
  21. Nek pio por Dio, nek kapablo por diablo.
  22. Ĉirkaŭ sanktuloj diabloj vagas.
  23. Kiam homo rapidas, diablo ĝojas.
  24. Ĉiuj dioj kaj diabloj ekzistintaj, ĉu ĉe la helenoj kaj ĉinoj, aŭ ĉe la zuluoj, ĉiuj troviĝas en ni, ĉeestas kiel eblecoj, kiel deziroj, kiel solvoj.
  25. Kiel mi malsukcesis krei junularan asocion por Irlando
  26. Antaŭ unu jaro, ideon havis mi.
  27. Mi ofte esperantumis kun junuloj el multaj landoj, sed neniam kun iuj el mia lando, Irlando.
  28. Honeste, la monataj renkontiĝoj ne vere estis interesaj kaj mi pli ofte iris al internaciaj renkontiĝoj ol renkontiĝoj en mia urbo.
  29. a klubo similas pli al rondo de amikoj ol nacia asocio, do kiam novuloj venis, neniu vere bonvenigis ilin aŭ provis reteni ilin.
  30. Renkontiĝo de junuloj kaj maljunuloj havas tre malsamajn etosojn kaj oni devas uzi novajn metodojn por allogi junulojn.