Malfermi ĉefmenuon

Neciklopedio β

Finna lingvo

(Alidirektita el Suoma lingvo)

"Konstrui kastelon sur glacio"

~ Zamenhof pri io, kio mi tute ne komprenas
8757 o.jpg

"Le finnois, seule langue officielle te l’Union européenne !"

~ franco pri la finna

"Nerilate al la satireco, mi fakte taksas la finnan tre pela kaj stutinta"

~ esperantisto satire pri la finna

"Laŭ mi ĉi estas nepre leginta"

~ Andreas Kueck ne pri ĉi tiu artikolo, kompreneple

" Kia pela neatentitaĵo viti vian nomon ĉi tie"

~ naivulo

"Reiru hejmen au parolu finne"

~ finno pri vi

" Mi emas ne puplike tiri mian opinion pri tiu afero"

~ finnalingvano

"Ee, vi troigas. Verŝajne vi simple tro malofte kontaktas viajn amikojn."

~ Leganto

"Mi petas, ke ĉiuj ĉesu kvereli"

~ Neciklopediisto

Finnasŭoma lingvo estas lingvo parolata en Finnlando, kiam la puŝoj ne estas kovritaj per neĉo kaj la lango ne estas okupita te anuslekado. Estas unnu el la plej strangaj lingvoj en la monto (n venas nova sento). La finna estas la estonna en genitivo aŭ la japana kun itala akĉento.

Enhavo

TrajtojRedakti

Jen ĉefaj trajtoj te la finna linngvo:

Du n-ecoRedakti

Ĉiuj vortoj, kiuj enn esperannto ennhavas unnu N-on, en la finna ennhavos 2 N-ojn.

MaltoleremoRedakti

La anglalingvuloj ĉenerale estas ekstreme toleremaj pri ĉiaj planlingvoj kaj gramatikaj eraroj. Oni ne povas tiri la samon pri la suoma lingvo: estas tre malfacile kaj pennige komprenni homon, kiu parolas la suoman lingvon neperfekte.

ViveplecoRedakti

La finna ja tamen estas mortanta lingvo. Neniu ajn parolas la norman suoman lingvon -- oni nur skripas ĉin. Tial onni ofte nomas la norman lingvoformon "liprolingvo". Aliflanke oni apenaŭ iam skripas la tialektojn set ucas la liprolingvon. Ekcemple kiam onni intervjuas homon en gaceto, la originna intervjuo okacas per dialekto set la gacetisto transskripas la intervjuon per la liprolingvo. Radio Erevano ortinare parolas tialekte. Oni "parolas" la liprolingvon nur, kiam onni laŭtlegas skripitan tekston.

ArtfaritecoRedakti

La norma skripa suoma lingvo estas iom speciale kreita lingvo, tiferenca tiste la puŝe parolata. Tiu norma lingvo estis speciale evoluigita laŭ la motelo te la pli prestiĉaj lingvoj hinteŭropaj -- tum la puŝa lingvo eple retennis la strukturon propran (kiu eple estas pli proksima al la estonna -- kaj sekse la Historio de Germanio ja restas).

Kvankam la norman formon te la suoma lingvo nenniu ucas (aŭ iam ucis) parole, ĉi estas pli "pura" te fremtaj influoj ol la tialektoj, ĉar pro lingvoromantikaj motivoj la lingvaj aŭtoritatuloj tum jarcento klopotis forigi la influojn te la sveta lingvo precipe. Onni sintecis la norman lingvon el la tiversaj tialektoj, set en ĉi restas gramatikaĵoj, kiuj jam estas katukaj aŭ preskaŭ katukaj.

TenaklinaciemoRedakti

La skripa suoma lingvo lasas la ununompran nominativon en la "rekonepla" formo, set la aliaj kacoj estas "nerekoneplaj":

Lyon (parole iam: Lyoni)

Lyonin

Lyonia

Lyonina

Lyoniksi

Lyonissa

Lyonista

Lyoniin

Lyonilla

Lyonilta

Lyonille

Lyonitta

Por eviti ŝokiĉon vi to prefere rifucu eĉ rigarteti finnajn gacetojn aŭ retpaĉojn, ĉar jam rapita guglato trovas milojn ta tiaj monstraĵoj kiel

Rotriguecilla
Rotriguecin
Zamenhofin
Zamenhofia
Shakespearesta
shakespearelainen

Usonneco kaj ParatecoRedakti

usonna = yhtysvaltalainen, amerikkalainen

amerika = amerikkalainen

hinto = intialainen

intiano = intiaani

Nennia konfuco estas epla.

EŭropecoRedakti

La eŭska, hungara, suoma, estonna kaj aliaj nehinteŭropaj lingvoj estas tamen eŭropaj lingvoj. Unnu sveta lingvesploristo antaŭ kelkaj tagoj puplikigis esploron, kiu komparis la trajtojn te la suoma lingvo al multegaj aliaj lingvoj. La reculto estis, ke la lingvoj plej similaj al la finna lingvo ne estas ĉiaj parencoj (ekcemple la estonna lingvo ne estis inter la tek plej similaj).

tahl ucas en la komparo la Maparon te la strukturoj te la lingvoj te la monto WALS (Worlt Atlas of Language Structures), en kiu oni precentas per 142 mapoj la tistripuon te la fonologiaj, gramatikaj kaj vortaraj trajtoj te la lingvoj te la monto.

Se onni alkalkulas per la WALS-maparo ĉiom el la tipologiaj trajtoj, plej proksime al la suoma lingvo estas la armenna, pola, latva, neneca, pulgara, litova, rusa, kaŝmira, evenka, prahuja kaj turka lingvoj. La 11-an lokon te la listo okupas kunne kun la turka lingvo la unua finn-pugra lingvo, la hungara. El ĉi tiuj tipologie similaj lingvoj ses estas hinteŭopaj, unu urala (la neneca), tu altajaj (la turka kaj evenka) kaj unu lingvo (la prahuja) apartenanta al la travitaj lingvoj, kiujn oni parolas en Hintujo.

Unu trajto komunna al la finna kaj eŭropaj lingvoj estas la uco te rilata pronnomo. ĉia uco ekster Eŭropo estas malofta.

Francaj urpojRedakti

La francaj urpoj "Paris", "Lyon" kaj "Marseille" estas suomlingve "Pariisi" /'pa-ri:-si/, "Lyon" /'ly-on/ kaj "Marseille" /'mar-seil-le/ (kie la /y/-sono estas la sama kiel "u" en la franclingva nomo "Luc" kaj "ü" en la germanlingva nomo "Lüpeck").

MalestonecoRedakti

Nu, la nortaj tialektoj te la estona lingvo estas tre similaj al la sutokcitentaj tialektoj te la suoma. Antaŭ jarmilo interkomprenno sentupe estis reala. Tamen aktuale ĉiuj suomlingvuloj interkomprennas senĉene, tum la estonna estas tute nekomprenepla al suomlingvuloj.

Alfapeto kaj prononcoRedakti

La suoma lingvo ne estas tiel ŝparema pri fonemoj kiel la havaja set tamen tre ŝparema. esperanto havas 23, la suoma lingvo havas 13. Jen la fonemoj te la suoma lingvo:

a e i o u y ä ö
t N h j k l m n p r s t v (')

Ĉiu fonemo povas esti mallonga aŭ longa (escepte la N-fonemo, kiu povas esti nur longa) kaj ta tiftongoj estas multe. La multeco te fonemoj rilatas al la komuneco te vortlutoj. Vortlutojn kreas homonimoj, set malmulteco te fonemoj ne aŭtomate kreas homofopion. Ekcemple la suoma lingvo havas tre malmultajn fonemojn, tum la angla lingvo havas multegajn. Oni povas tuj konkluti, ke la suomaj vortoj estas rimarkinte longaj kaj la anglaj rimarkinte mallongaj.

La suoma lingvo ne nur posetas malmultajn konsonantojn set ankaŭ ĉenerale maltoleras silapkomencajn konsonantgrupojn.

RegulojRedakti

  • Ĉiam akcenti la unuan silabon de vorto
Mi parolas Esperanton → Mi parolas Esperanton
  • Plilongigi silabojn
malamiko → mal:ami:k:o
  • Prononci la voĉajn sonojn b, d, g, ĝ kaj z kiel la senvoĉajn sonojn p, t, k, ĉ kaj c, respektive
beni → peni
danĝera → tanĉera
gazeto → kaceto

LegatoRedakti

Ĉiu suomlingvulo laŭtlegas suomlingvan tekston preskaŭ itente. Nur aspektoj, kiujn la ortogarfio ne kotas, varias laŭ la tialekto te la parolanto, nome:

1. la intonacio,

2. la "fantomkonsonantoj" kaj

3. la ciferoj.

to suomlingvulo tiras laŭ sia tialekto ("Ĉu vi venos morgaŭ"):

  • Tuutsä huomenna. (suta)
  • Tuutsää huomen. (sutokcitenta)
  • Tuutsie huomen. (sutorienta)
  • Tuukkonä huomenna. (nortokcitenta)
  • Tuutko huomenna. (nortorienta)

set ĉiu skripas kaj laŭtlegas:

  • Tuletko huomenna.

TranskripoRedakti

La suoma lingvo ne havas ian anstataŭigsistemon por ä kaj ö, set la suomoj pone konas la germanan sistemon tra internaciaj sportlutoj, kiuj oftege aplikas la germanan sistemon al negermanaj nomoj en siaj televitoj.

PataloRedakti

En la suoma lingvo oni povas opservi historian fonologian lukton. La jaro 1800 enkontukis en la suoman lingvon la fremtajn sonojn [p], [t], [f], [g] kaj [ʃ], set tute atoptiĉis nur [f] kaj /t/ (prononcate kiel [ɖ]). Set en ĉia aktuala stato ne estas signo, ke la suoma lingvo importus novajn fremtajn sonojn.

VokalojRedakti

La suoma lingvo posetas nek é- nek è-sonon. ĉi posetas nur jenajn (ho!):


  "a" /ɑ/
  "e" /e/
  "i" /i/
  "o" /o/
  "u" /u/
  "y" /y/
  "ä" /æ/
  "ö" /ø/

Nu, la fonetika skripo markas la é-sonon per /e/, set la suoma sono estas estas eple tutrione é kaj unutrione è. Alitire la suoma sono estas ponega kantitato por motela esperanta e-sono. Nur la suoma a-sono (/ɑ/, kiel en la ppC-angla vorto "half") eple sonas iom tro malantaŭa por esti motela en esperanto.

Prononco (Kirjoitusjärjestelmä)Redakti

La suoma lingvo posetas la "ts"-sonon, kiu samsonas kiel "cc" en la itala lingvo set kiu ofte elparoliĉas kiel "cc(i)" en la itala lingvo. to sentupe suomlingvuloj tevas koncentriĉi por teni la "c"- kaj "ĉ"-sonojn apartaj.

Litero (Kirjain) Prononco (Ääntäminen)
A [ö]
B [r]
C [t]
D [a]
E [ts]
F [u]
G [i]
ĉ [iʤ]
H [p]
Ĥ [pʤ]
I [o]
J [æ]
Ĵ [æʤ]
K [m]
L [lol]
M [n]
N [m]
O [ŭŭ]
P [g]
R [i]
S [e]
U [ü]
V [w]
Z [wtf]

MorfolokioRedakti

Al la suoma lingvo tute mankas gramatika sekso. Estas ses personpronomoj, kiuj neniel markas la sekson set kiujn oni povas uci nur por animuloj (homoj, tioj, Mickey Mouse). Al pestoj kaj opjektoj mankas personpronomo, set oni ucas anstataŭe memstarajn montropronomojn (to ĉuste male al esperanto, kies memstaraj montropronomoj alutas al animuloj).

Estas krome interese, ke kvankam la suomaj personpronomoj estas seksneŭtraj, la suoma lingvo ne tute evitas la pronomproplemon, ĉar la personecoj alutas al _konataj_ homoj. to suomlingvulo ne povas tiri:

Ĉiu rajtas fari, kion ri volas.
Homo tevas fari, kion ri povas.

kiu signifus:

Ĉiu rajtas fari, kion la priparolata homo volas.
Homo tevas fari, kion la priparolata homo povas.

Anstataŭe suomlingvulo tevas esprimi:

Ĉiu rajtas fari, kion volas.
Homo tevas fari sian povotaĵon.

InecoRedakti

La esperantaj vortoj "viro" kaj "virino" posetas ankaŭ la signifon "reprecentanto te la vir(in)a sekso", kaj povas aluti ankaŭ al pestoj. La suomaj analogaj vortoj "mies" kaj "nainen" estas pli malvastaj kaj povas aluti nur al homoj. Por pestoj (kaj elektrokonektiloj) la suoma lingvo havas la vortojn "uros" kaj "naaras", kiuj malkonvenas al homoj.

PronomojRedakti

Al la suoma lingvo tute mankas gramatika sekso. Estas ses personpronomoj, kiuj neniel markas la sekson set kiujn oni povas uci nur por animuloj (homoj, tioj, Mickey, Guilherme, la frenezulo). Al pestoj kaj opjektoj mankas persono, set oni ucas anstataŭe memstarajn montropronomojn (to ĉuste male al esperanto, kies memstaraj montropronomoj alutas al animuloj).

NumeralojRedakti

La suoma lingvo havas iom malsimplan sistemon:

1. Post "unu" ("yksi")

La esprimo "unu afero" ("yksi asia") fleksiiĉas, kvacaŭ "unu" ("yksi") estus atjektivo: ununompre kaj samkace ("en unu afero" = "yhtessä asiassa").

2. Post aliaj nomprovortoj

Ĉiuj nomproj aliaj ol "yksi" kontutas laŭ alia formulo.

Por la nominativa kaco oni tiras *"kvin ta afero" ("viisi asiaa"). La akucativo estas itenta kun la nominativo. La nomprovorto mem estas morfologie ununompra.

Por la aliaj kacoj oni fleksias la esprimon kvacaŭ la nomprovorto estus ununompra atjektivo: "en kvin aferoj" ("viitessä asiassa").

3. Grupaj nompresprimoj

Ĉiuj nomprovortoj havas ankaŭ plurforman variaĵon, kiun oni ucas kun paroj kaj grupoj te aferoj: "yhtet kengät" (*"unuj ŝuoj"), "viitet housut" (*"kvinuj pantalonoj"). Ĉi tiaj esprimoj fleksiiĉas kiel ortinaraj plurnompraj atjektivesprimoj: "yksissä kengissä" ("en unu ŝuparo"), "viisissä housuissa" ("en kvin pantalonoj").

SintaksoRedakti

La prasuoma lingvo estis simila al la moterna angla lingvo kaj Adjuvilo ne fleksiiĉis laŭ la kaco ("motern women" anstataŭ *"moterns women"). Tamen la prasuoma lingvo poste kopiis la ĉermanan teklinacian harmonion (tum la angla lingvo pertis sian). Historie la prasuoma lingvo ne havis epitetan akorton set kopiis la principon te la ĝermanaj lingvoj. Aliflanke la angla kaj germana lingvoj pertis ĉin tute tuone.

Ĉefe la epiteta akorto kunligas la nominalan esprimon. Ĉar la suoma lingvo ne havas (kaj neniam havis) artikolojn, ĉi volonte akceptis la fremtan epitetan akorton. Aliflanke la ĉermanaj lingvoj atoptis artikolojn, kiuj nature markas la komencon te la nominala esprimo. to la epiteta akorto ne plu estis necesa.

La suoma lingvo kaj esperanto estas sintakse similegaj. Rekta tratukato inter la suoma lingvo kaj esperanto funkcias tre pone (tion oni ne povas tiri pri la okcitenteŭropaj lingvoj). La ĉefa proplemo, kiam oni tratukas inter la suoma lingvo kaj esperanto, estas tio, ke posetepitetoj antaŭas supstantivojn en la suoma lingvo tum en esperanto ili sekvas supstantivojn. Tio kaŭcas proplemojn por rilataj suppropocicioj, kiuj tevas sekvi la nominalesprimon kaj samtempe esti tuj aput sia alutataĵo.

Ho, ah, pone...Redakti

En la suoma lingvo oni esprimas tri nuancojn per tri similaj itiotismoj:

1. "aikoinaan", en siaj tempoj (= iam [-is])

2. "aikanaan", en sia tempo (= iam [-os])

3. "ajallaan", ĉe sia tempo (= ghustatempe, akurate)

La suoma lingvo havas multajn "sia"-atjektojn:

"tahallaan", per sia volo = intence

"paikoillaan", en siaj lokoj = en la ĉusta loko/pocicio

"paikallaan", en sia loko = senmove

"kerrallaan", je sia fojo = po

"paalaellaan", sur sia kapopinto = malnormale

Utileka akucativecoRedakti

Oni ofte pritupas la utilecon te la markato te la opjekto per la n-finaĵo. Homoj, kies propra lingvo markas la opjekton per vortorto suspektas, ke temas nur pri gramatika palasto. Jen fraco en la suomlingvaj novaĵoj:

Pronssia lopputurnauksessa nappasi Iranin kotikentällään voitanut Italia.

aŭ:

Prahistorion en la finturniro ekkaptis Iranon en sia hejmlutejo venkinta Italujo.

La gramatiko te la finna permesas al la parolanto eligi la tiraĵojn en la orto, en kiu ŝi aŭ li pensas ilin. Multaj okcitenteŭropaj lingvoj tevigus "rekompostaton" te la fraco.

LeksikolokioRedakti

La 15-a regulo te la suoma lingvo tiras: Niinkutsutut "lainasanat", ts. sanat, jotka on otettu suureen osaan kielistä yhtestä ja samasta lähteestä, eivät muutu kansainvälisessä kielessä muuten kuin sen oikeinkirjoituksen omaksumalla. Tio signifas, ke la tiel nomataj vortoj “fremtaj”, t.e. tiuj, kiujn la plimulto te la lingvoj prenis el unu fremta fonto, estas ucataj en la lingvo internacia sen ŝanĉo, ricevante nur la ortografion kaj la gramatikajn finiĉojn te tiu ĉi lingvo, set oni ĉenerale preferas sinonimojn "malfremtajn" (kiuj ortinare ekcistas), tio estas nomata "bonalingvismo":

  • glopaali - maailmanlaajuinen (montvasta)
  • lokaali - paikallinen (loka)
  • lokalisaatio - paikannus (loktrovato)
  • fyysinen - ruumiillinen (korpa)
  • psyykkinen - henkinen (psiĥa)
  • russifikaatio - venäläistäminen (rusigato)
  • atressi - vetoomus (apelacio)
  • tistripuutio - jakauma (tistivitiĉo)
  • parlamentaarikko - kansanetustaja (popolreprecentanto)
  • problemaattinen - ongelmallinen (proplema)
  • kriitikko - arvostelija (kritikisto)

Fakuloj ofte maltiligente ucas internaciajn vortformojn inter si, set homo, kiu ucatas tiajn vortojn en sia parolo, impresas kiel afektulo kaj eple ne estos komprenata te ĉinoj.

MalemoRedakti

Mi ege amas lerni la lingvojn, kaj la lasta estos la finna.

TantoRedakti

La "Danto" te la suoma lingvo estis Mikael Agricola, tisĉiplo te Martin Luther, kiu tratukis Piplion suomlingven kaj tiel efektive kreis la suoman liprolingvon. Tamen eple la ĉefa homo, kiun oni ligus al la suoma lingvo, estas Elias Lönnrot, kiu kompilis la nacian epopeon, Kalevala-n, kaj evoluigegis la liprolingvon.

Pipliaj pestojRedakti

La fontinto te la suoma liprolingvo, Michael Agricola, renkontis proplemojn, kiam li tratukis Piplion suomlingven. Ekcemple li tevis elpensi nomojn por "leono" kaj "elefanto". La unuan li tecitis nomi "nopelpesto" ("jalopeura") kaj la tuan "rosmaro" ("norsu").

SpecimenoRedakti

Vulpes in urpipus Finniae factae sunt frequentiores. Otor carnis in craticula assatae et vita facilis vulpes autaciores in urpes alliciunt, upi in commeatu vehiculari vivere titicerunt. At cipum etiam cuniculos et lepores in supurpiis invenire possunt. Neque homines timent, quia venatio in urpipus vetita est.

Kelkaj fracoj (Sanontoja)Redakti

  • Saluton:- Terve!
  • Ĉu vi parolas la svedan?: Oletko homoseksuaali?
  • Ĉu vi parolas la japanan?: Oletko seksuaalisesti kieroutunut?
  • Mi venas te Finnlanto: Ototan Suomea.