"Ke la lup' estu sata, kaj la ŝaf' ne tuŝata"

~ Zamenhof pri alia libro de Orvelo

"Bona artikolo ! Dankon por verki ĝin"

~ leganto pri ĉi tiu artikolo

"Fino bona, ĉio bona"

~ Lutero pri libro de Orvelo
1984.jpg

1984 estas romano de George Orwell, kiu tradukiĝis ankaŭ Esperanten.

7276.jpg

Kvankam la fantasta romano"1984" de George Orwell, ne parolas pri Sovetunio, tamen estas interese legi ĝin por kompreni almenaŭ iom pri diktaturo kiu eniras en la cerbojn de la homoj kaj tie ĝi kapablas ŝanĝi laŭ la propraj interesoj eĉ la signifojn de la vortoj mem.

EventojRedakti

  • Mark Hucko translokiĝis al Svisio.
  • Markizo de Sade estis transloĝigita en Bastille.
  • Fino de Internacia Esperanto-Sumoo.
  • La registaroj de Oceanio, Eŭrazio kaj Orient-Azio interkonsentis pri tutmonda malpermeso de penspolicoj. Kvankam multaj aplaŭdis tion, kelkaj homoj tamen malkontentiĝis. "Ili diras al ni kion fari. Tio estas faŝismo, ĝuste kiel 1984," diris la penspolico.

NaskiĝojRedakti

MortojRedakti

Linaspo (Lingva aspekto)Redakti

Novparolo ( Newspeak [ˈnju.spik] aŭ [ˈnu.spik]) estas fikcia formo de la angla lingvo, kiu rolas en Nineteen Eighty-Four (mallongigita kiel 1984), la pesimisma romano de George Orwell. Ĝi estas angla lingvo reformita kaj kripligita por malhelpi liberan penson. En 1984, ĝi malas la ordinaran angla lingvon, renomiĝita Oldspeak (Malnovparolo). En la fikcia mondo, Novparolo estas lingva projekto, kun vortaro kiu malkreskas jaron post jaro ĉar la ŝtato forviŝas vortojn por grade limigi la eblan penson de siaj civitanoj kaj malebligi "pensokrimon" kaj, do ribelon. En la apendico de 1984, Orwell klarigis la historion kaj teorion de Newspeak.

Esperantigi la vortojn "Newspeak" kaj "Oldspeak" per "Ekblek" kaj "Eksblek" estis proponita, dum la 69-a Universala Kongreso de Esperanto en Vankuvero ĝuste en 1984, de la usona profesoro Jonathan Pool, en lia prelego dum la Internacia Kongresa Universitato "Lingviko, politikiko kaj ekblek". Alia propono referencas Volapukon, kio signifas "Mondlingvo": Novpuko aŭ Ekpuko por Newspeak kaj Oldpuko aŭ Ekspuko pr Oldspeak.

La Gramatiko de Novparolo havas du karakterizaĵojn: vorto povas esti uzata en preskaŭ ajna parto de parolo kaj ĉiu fleksio estas regula.[1]

PrefiksojRedakti

Ĉar Novparolo ne havas iujn antonimojn, la prefikso "un-" estas uzata por nagado. Ekzemple, la angla vorto "warm" aŭ en Esperanto, "varma" estas "uncold" in Novparolo. La tuta koncepto de "malbona" estas reprezentita tute kun "ungood". "Plus-" kaj "Doupleplus-" povas esti uzataj por anstataŭigi "pli" kaj "plej" respektive.

SufiksojRedakti

  • "-ful" faras vorto en adjektivo. Ekzemple, "goodthinkful" signifas "ortodoksa en penso".
  • "-ed" konjugacias ne-helpa verbo en la pasinteco.
  • "-wise" faras vorto en adverbo Ekzemple, "goodthinkwise" signifas "En ortodoksa maniero."

Penso KontroloRedakti

La celo de Novparolo estis ambaŭ provizi meza de esprimo por la monda vidado kaj mensaj kutimoj aprobita de IngSoc dum farante ĉiuj aliaj formoj de penso neebla. Estas vortoj estis desegnita por permesi Partio Membro esprimi precize kion oni volis diri dum ekskludante ĉiujn aliajn signifojn kaj ajnan eblecon ke oni povas alveni al ilin nerekte.

La vorto "libera" ekzistas en Novparolo kvankam ĝi nur povas uzi en terminoj de io ne ĉeestante kiel en "La hundo estas libera de pedikoj." La vorto ne povis esti uzata por "Libereco" aŭ "Libera Volo" ĉar tiuj konceptoj ne ekzistis en Oceanio. Per malpliigo de la pensado de uzanto kun limigita vortotrezoro de limigita denotado kaj konotacio, agoj konsideritaj neakcepteblaj fare de IngSoc fariĝus tute neeblaj.[2]

VortojRedakti

Kiel kontrolita lingvo, limoj de Newspeak pensas malpliigante la esprimon de la angla lingvo. La vortotrezoro estas dividita en tri malsamajn sekciojn:

A VocabularyRedakti

La vortoj en la A Vocabulary priskribi ĉiutagajn agadojn kiel ekzemple manĝado, trinkado, aŭ laborante kaj uzas norma angla vortoj.

B VocabularyRedakti

La vortoj en la B Vocabulary priskribi kompleksajn ideojn. Ĉi tiuj vortoj instigas la politike korektajn signifojn postulitajn de la Partio.

C VocabularyRedakti

La vortoj en la C Vocabulary enhavas vortojn, kiuj kompletigas la aliajn du kategoriojn. Ĉi tiu kategorio estas efektivigita laŭ necesa bazo. Kiel rezulto, ne ekzistas vorto por "Scienco" kvankam ekzistas vortoj por "Kemio", "Fiziko", kaj "Geologio"

EkzemplojRedakti

Bellyfeel: La blinda akcepto de ideo.Redakti

Juĝa decido, kiu povas esti skribita per nova-ĵeto, estus (superskribaj nombroj aldonitaj por klareco en la esperanta frazo) "1Oldthinkers 2Unbellyfeel 3IngSoc". La plej mallonga versio unu okulo faros en alia Lingvo kiel norma angla aŭ esperanto estus "1Tiuj kies politikaj ideoj estis formitaj antaŭ la Revolucio 2ne povas havi plenan emocian komprenon de la principoj de la 3Angla Socialismo."

Ownlife: La tendenco ĝui esti solitaria aŭ individualisma.Redakti

En la romano, Winston Smith diris, ke piedirante per si mem estis konsiderita suspekta de la Partio

Unperson: Persono, kiu estis forigita de ekzisto.Redakti

Tia persono estas redaktita el libroj kaj novaĵoj kaj forbruligitaj de fotoj, por ke neniu malkovro de ilia ekzisto troviĝas. Tiu persono ne ekzistis. Fakte, ili neniam ekzistis. Se ili faris, kial ili ne estas videblaj en fotoj aŭ menciitaj en iuj libroj?

Newspeak kaj EsperantoRedakti

Newspeak eble estas satiro de la baza angla, formo de la angla kun ĉirkaŭ mil vortoj, aŭ eĉ de Esperanto mem: Newspeak iudetale similas al Esperanto (ekzemple, good = bona, ungood = malbona anstataŭ bad = malbona en la angla), sed Orwell mem certe sciis pri Esperanto. Li iris al Parizo en 1927 por plibonigi sian regadon de la franca lingvo kaj viziti sian onklinon, Elaine Limouzin, kiu estis la kunulino de la fondinto de Sennacieca Asocio Tutmonda, Eŭgeno Lanti. Esperanto estis la ĉefa lingvo de la domo kaj, por Lanti, kiel Orwell eksciis, Esperanto estis ne nur lingvo, sed ankaŭ ideologio. Lanti montris al Orwell (se li ne vidis ĝin antaŭe) la ligon inter politiko kaj lingvo. Orwell suferis, ĉar li ne parolis Esperanton.

Sed la bazo de Newspeak estis ne Esperanto sed baza angla, simpligita formo de la angla kreita de Charles Kay Ogden. Orwell kontaktis kun ĝi dum la dua mondmilito, kiam li laboris ĉe BBC. La brita registaro estis interesita pri la disvastigo de Baza Angla, kvazaŭ por prepari la terenon al disvastigo de la angla, kaj apogis la elsendon en Baza Angla ĉe BBC.

En decembro 1943, Orwell skribis por la gazeto Manchester Evening News recenzon pri la libro Interglossa de Lancelot Hogben, kio montras ke li sciis ankaŭ pri tiu lingvo.

De la tempo kiam Orwell laboris ĉe BBC, li prenis multajn elementojn por sia romano 1984, kiel la numeron de la ĉambro kie Winston Smith estis torturita, ĉambro 101, kie en la sidejo de BBC estis la oficejo de la ĉefo.

Je 1947, kiam li verkis la libron 1984, Orwell skribis eseon, "Politiko kaj la angla lingvo". En tiu eseo li rimarkigis, kiel tiraneco, milito kaj laŭmoda pensado aĉigis la anglan.

VidpunktojRedakti

La mondo en 1984 estis utopia laŭ unu vidpunkto, kaj malutopia laŭ alia. Laŭ Vikipediisto tamen "malutopia" estas tre malklara termino. Ŝi pensis, ke temus pri rakonto el la pasinteco.

La argumentoj estas malklaraj. Utopio ne ciukaze estas "bona" aŭ "dezirinda". Krome, tio, kiu estas "dezirinda" ŝanĝas de la vidpunkto de la leganto. Laŭ kapitalisma vidpunkto granda parto de la sciencfikcia literaturo de socialismaj landoj estas "malutopio", ĉar ĝi prezentas kelkfoje evoluatan komunisman socion, do al kelkaj nedezirinda utopio.

La menciitaj verkoj rilatas al nedezirinda socio, sed kutime estas tamen traktataj kiel "utopio". Krome estas miloj da mallongaj rakontoj de Usonaj aŭtoroj inter 1930 kaj nun, kiuj atentigas pri mizevoluoj de la kapitalisma socio. Neniu ĝis nun sentis la bezonon, trakti ilin aparte de la spacaventuroj ktp. "Kontraŭ-utopio" ĉiukaze estas la plej malĝusta kesto.

La vorto malutopio povas ŝajni iom stranga, se oni pensas, ke la vorto utopio venas de u- (neni-) kaj topos (situo) : do utopio devus signifi "lando/urbo ekzistanta nenie". Sed jen la difino de utopio en www.reta-vortaro.de : Neefektivigebla idealo, teorio: ĉu efektive ni laboras por ia utopioZ? utopia projekto; la esperantistojn oni longe taksis utopiistoj. Utopio estas teoria idealo.

Do alia vikipediisto pensas ke malutopio estas akceptebla kiel kontraŭa ideo de idealo, ĉar la malutopioj estas teruraj. Malo = kontraŭo, do kontraŭ-utopio estas akceptebla, sed la vorto malutopio ekzistas.

Tiuj argumentoj konfirmas, kiel neklara "malutopio" estas. Se oni referencas al la difineto de Reta Vortaro, do fakte al la ne plu aktuala Plena Vortaro de Esperanto de 1934 (kial oni ne referencas al PIV de 2002/2005?), utopio estas "Neefektivigebla idealo, teorio". Do malutopio laŭ onia rezonado estus "efektivigebla idealo, teorio"!

Laŭ PIV utopio havas tri karakterizaĵoj: estonta, nerealigebla, bona. Pri "malutopio" oni do devas lerni, ke mal- rilatas nur al la elemento "bona", nek al "estonta", nek al "realigebla" nek al iu kombino de la tri elementoj.

Oni tamen pravas pri la ekzisto de la termino "malutopio", eĉ se oni nur asertas tion. La fakto tamen estas facile kontrolebla ekzemple per la t.n. masko "Kukolo". Do estu kiel ajn, malutopio ja povas resti. Ĉiukaze ĉiu ajn ja havas la rajton esprimi sin malklare.

Laǔ Reta Vortaro (ReVo) utopio estas "Fikcio prezentanta idealan socion, frape kontrastan al la siatempa", do malutopio estus "Realaĵo prezentanta la socion, konforme al la siatempa". Tiu difino ne respondas al 1984 (angle dystopia), kiu rilatas al fuŝa utopio (preskaǔ koŝmaro), do ĉitie la taǔga termino estu "misutopio".

La tradukita vorto, "dystopia," estis inventebla en la angla pro samsoneco inter la anglaj prononcoj de la prefikso "eu-" kaj la unua silabo de "utopia." Ambaŭ pronunciĝas kiel [ju] en la angla. Fakte, tokiponisto ĉiam pensis ke "utopia" estis simple stile licensa literumo por "eutopia," ĝis legis ĉi tiun diskuton.

Tiu proponas "fiutopio" aŭ, neologisme, "distopio." Kiel aliaj rimarkis, "utopio" ne devas signifi bonan aferon (krom en la difino de ReVo), do ankaŭ "misutopio" eble maltrafas ĝin. Iuj romanoj en tiu ĉi ĝenro ne temas pri miso sed pri ies ideala socio efektivigita, kiu ne estas la idealo de la protagonistoj.

Kaj la diskuto pluas.

NotojRedakti

  1. Pola Radio jam milfoje elsendis en la reto
  2. En la jaro 2020, okaze de la memorfestoj pri la 31-jariĝo de la Templo de Bona Volo — TBV — (festata ĉiun 21-an de Oktobro), ni invitas vin ekkoni la historion de la Sankta Kristalo, la plej granda ŝtono el pura kristalo en la tuta mondo, instalita sur la pinton de TBV!