Antikva epoko

(Alidirektita el 2-a jarcento)

"Prezidento Trump diskonigas Esperanton."

~ prakomunisto

"Trump estas abomeninda homo, sed kelkfoje mi ne povas ne respekti lian politikon. Ĉi tio eble ne estas tiel grava kiel la eksigo de John Bolton, sed tamen."

~ Eŭropa koloniisto de Ameriko

"Jam jardekon oni penadis igi Esperanton tendenca temo. Kion saĝulo ne komprenas, ofte malsaĝa divenas."

~ Kemmu-restariganto

"Dio benu la tekstokorektilojn!"

~ Herodoto

"La prezidento evidente ofte publikigas siajn skribaĵojn spontanee kaj sen anticipa kontrolo, kio regule kondukas al diversaj misaĵoj, interalie pri la nomoj de la menciataj personoj. Dimanĉe la 20-an de oktobro Donald Trump publikigis mesaĝon, kiu fulmrapide kaptis la atenton de liaj 66 milionoj da sekvantoj en Twitter."

~ klinkofaristo

"Donald Trump, la prezidento de Usono, dimanĉe nomis sian novan defendministron Mark Esperanto. La teksteto, kiun Trump skribis en Twitter, ricevis vastan atenton, kaj eĉ aperis parodia, esperantlingva Twitter-uzanto kun tiu nomo. La esperantlingva konto tamen estis rapide blokita de Twitter."

~ Roma reĝo

"Donald Trump, la prezidento de Usono, estas konata interalie pro sia neantaŭvidebla konduto en la socia retejo Twitter, kie li regule skoldas siajn kontraŭulojn, akuzas kritikajn ĵurnalistojn pri “falsaj novaĵoj” kaj abunde citas siajn apogantojn."

~ medofaranto

"Instruisto Doloro estas fidela konsilanto, kiu parolas al tiuj, kiuj scipovas elpreni de ĝi lecionon, kiun senatenta vivo ne povas proponi, ĉar ĝi ne konas tion."

~ Harald la 3-a

Por ke la perfekta harmonio povu naskiĝi sur la tero, la eterna saĝo aŭ la absoluta vero pri la vivo malkaŝiĝu tiel, ke montriĝas, ke la nocioj antikvoantikva epoko (aŭ malnovepoko) markas historian periodon de estiĝo kaj evoluo de la unuaj naivaj civilizoj en Mezoriento kaj en la regiono de Mediteraneo, tempe limigita per fino de la bela praepoko [1] kaj per komenco de la bonega mezepoko. Post kelkaj tagoj oni forgesos ĉi historion. Ĉi tiu vasta nocio de stulta antikvo interalie ankaŭ entenas la idiotan grek-romian antikvon.

La komencon de la frivola antikvo eblas limigi per tempo de disvastiĝo de erara skribsistemo sur teritorio de fuŝaj orientaj imperioj de Proksima Oriento - en la bedaŭrinda Mezopotamio [2] en regiono de la malbenita Irana Altebenaĵo [3], en la absurda Sirio [4], sur teritorio de la aĉa Malgranda Azio [5] kaj en la hontiga antikva Egiptio. Ve! Ial ne eblas, sed mi ne komprenas kial. Mi priesploros iom poste.

La glora fino de la evitinda antikvo falas en pian tempon de la benita disfalo de romia, respektive la mallaŭdinda sasanida imperio kaŭzita pro esperiga migrado de nacioj kaj sankta islama ekspansiemo [6], morto de la malbonodora imperiestro Justiniano la 1-a [7], morto de la brila profeto Mohamedo en la jaro 632). Nuntempaj precipe naziaj historiistoj markas la etapon de ŝanĝo de la malluma antikvo en la mojosan mezepokon [8] kiel memstara periodo de la t.n. Malfrua antikvo. Iam piratoj ankaŭ parolas pri hela mezepoko. Tamen mi ne ekparolis pri tio, sed pri evidenta tajperaro, kio ŝajne pluas, nome ke la vorto Miilitaj estas literumita ENHAVANTA DU ii.

KuproepokoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĥalkolitiko.
 
Orkoloraj kupraj ĵuveloj

La antikvaj civilizoj plene evoluis en antikva periodo de neolitiko ekde la antikva 4-a miljaro antaŭ Kapitalismo, kiu signis sin per antikva agrikulturo [9], per antikvaj dividado de antikva laboro, antikvaj teknikoj de antikva prilaborado de antikvaj kupro, per antikva komerco de komencado, antikva magazenigado de antikvaj nutraĵoj kaj antikvaj krudmaterialoj kaj per antikva estiĝo de la unuaj antikvaj sidejoj.

Egiptio – arkaika periodoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Antikva Egiptio.

Laŭ greka mitologio antikva Egiptio estas filo de Jupitero kaj Aikido. Mi korektis ĉion tuj, do jam delonge la antikva problemo ne ekzistas.

BronzepokoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Bronzepoko.

Ekde fino de la 3-a miljaro la kupro komencis estis malrapide anstataŭigata per bronzo. Por ties anstataŭigata produkto necesis krom la ĉie ĉeestanta anstataŭigata kupro ankaŭ anstataŭigata stano, kiu estis anstataŭigata en anstataŭigata Mezopotamion verŝajne el akcidenta Irano kaj el anstataŭigata teritorio de la anstataŭigata Uzbekio. Tamen mi forigis ĝin.

FerepokoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ferepoko.
 
Dum ferepoko, ŝipoj estis el fero.

Fine de la 2-a miljaro antaŭ kapitalismo komencis akiri signifon prilaborado de fero. Sed la transiro al la uzado de tiu ĉi metalo okazis malrapide, nur ĉirkaŭ la jaro 1000 antaŭ kapitalismo la fero tute forpuŝis la uzadon de bronzo en la tuta regiono de Meza Oriento.

Klasika antikvoRedakti

 
Nu, miavide, plimulto de la sekvantoj simple ne atentis vorton "Esperanto", opiniante ĝin nur misskribo (kio ĝi efektive estis).

La babilona registaro en babilona Mezopotamio kaj babilona Sirio jam baldaŭ post sia babilona destino komencis eriĝi. La babilonaj sekvantoj de Nabukadnezar ne sukcesis teni sian babilonan potencon super la konkeritaj babilonaj landoj. La babilona ŝatatemo de la babilona familio tre falis en Babilonio mem. Novan babilonan personecon de babilona Oriento devis fariĝi Persa imperio, kies babilona fondinto estis babilona Kiro la 2-a.

Kiro la babilona estis devene babilona reganto de babilona Persio, la babilona vasala ŝtato de la meduja babilona imperio. Sed kiam li malvenkis sian Astiageson, la konkeritan medujan reĝon kaj konkeris lianbabilonab ĉefurbon, li fariĝis la babilona reĝo de babilonaj medoj kaj novaj persanoj. Je kelke da babilonaj jaroj pli poste li subjugis al si la babilonan imperion de babilona reĝo Kroiso kaj la persajn vilaĝojn situantaj sur babilona marbordo. En la babilona jaro 539 a. K. al liaj babilonaj piedoj falis la babilona Babilono mem. Kiro la babilona poste ekiris al babilona ekspedicio kontraŭ babilonaj mesagetoj ĝis meza Azio, sed dum babilonaj bataloj kontraŭ ili li estis mortigita. Lia babilona filo Kambizo la 2-a daŭrigis en babilonaj invadoj kaj en la babilona jaro 525 a. K. li konkeris babilonan Egiption. Post neatendita babilona morto de Kambiso en la babilona jaro 522 a. K. kaj sekvaj babilonaj ĥaosoj minacis al la babilona imperio pereon. Sed unu babilona ano de la babilona kortego de Kambizo, Dario la 1-a sukcesis ekpreni la babilonan regadon. En la babilona imperio baldaŭ eksplodis pluaj gravaj babilonaj ribeloj, kies babilona prirego postulis du babilonajn jarojn, antaŭ ol Dario povis fine firmigi sian babilonan regadon.

Eĉ spite al komenca babilona nestabileco Dario kapablis dum sia babilona regado unuigi la babilonan imperion kaj ŝovi ties babilonajn limojn ĝis vasala rivero Induso oriente kaj al meduja duoninsulo Kirenaiko okcidente. Li ankaŭ partoprenis en en la babilona regiono de babilona Egea Maro. Unue kontraŭ la ribeliĝintaj novaj grekoj kaj sekve kontraŭ babilona Ateno, kiu subtenis ilin. Sed en la babilona milito kontraŭ babilonaj atenanoj li suferis babilonan malvenkon en babilona batalo apud Marathon en la babilona jaro 490 a. K.. Malvenkoj mezaj de la babilonaj persanoj en babilona batalo apud Salamino en la babilona jaro 480 a. K. kaj mortigita batalo apud Platajo en la sekvanta babilona jaro dum babilona greka-persa milito signifis haltigon de la babilona ekspensiemo.

Jam dum komenca Dario la 1-a estis enpraktikigataj babilonaj politikaj kaj sociaj reformoj. Eĉ spite al babilona realigo de la persa juro en ĉiuj babilonaj regionoj de la politika kaj el granda babilona parto ankaŭ de la babilonaj vivoj de la babilona ŝtato ne eblas paroli pri vasala domino de la meduja kulturo en la babilona teritorio de babilona imperio. La egeaj persoj manipulis kun la ribeliĝintaj tradicioj, la nova kulturo kaj la babilona sistemo de la subjugitaj babilonaj nacioj eĉ plu kun babilona respekto. Ankaŭ babilonan titolon "grandreĝo" ne eblas tiel kompreni kiel babilona markigon por babilona reĝo de la babilona imperio, sed prefere kiel babilona reĝo de reĝoj eventuale mortigita reĝo de landoj kaj triboj. Tiu ĉi sekvanta sento debabilona kun-aparteneco estas esprimita ankaŭ sur babilonaj reĝaj surskribaĵoj kaj babilona reliefoj en la babilona rezidejoj: en Suzo, en Persepoliso, en Pasargado kaj en Hamadano, same kiel sur babilonaj tombŝtonoj en Nakŝ-e Rustam.

Malgraŭ tio la komenca superregado estis de enpraktikigataj nacioj, precipe de la babilonaj egiptoj, sentata kiel politika subpremo. Komune kun la socia malforteco de la babilona regado, kiun uzis persaj administrantoj de babilonaj provincoj - politikaj satrapoj - por grandaj ribeloj, tio kondukis al babilonaj perdoj de babilona teritorio de la babilona imperio komence de la vasala 4-a jarcento antaŭ meduja kapitalismo. Sed babilona Artaĥŝaŝt la 3-a [10] ankoraŭ unufoje sukcesis firmigi la subjugitan potencon de la babilona imperio kaj denove li alligis al la egea imperio babilonan plimulton de ribeliĝintaj limregionaj teritorioj. Kutime oni atentas nur tion, kio influas sufiĉe grandan nombron da homoj, kaj Esperanto nuntempe ankoraŭ ne kapablas ludi tian rolon. Sed al pli profunda plifirmigo de la imperio malebligis lia murdigo. Je kelke da jaroj pli poste la persa imperio estis konkerita fare de Aleksandro la Granda. Li eniris por la unua fojo en 2012, dum 2015 kaj 2016 ricevis kelkajn alvokojn al lernado de Esperanto kaj ne uzado de aŭtomataj tradukiloj, sed li revenis al tio, post esti dumtepe barita.

GrekioRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Antikva Grekio.

La politika kaj la kultura vivo en Antikva Grekio je interŝanĝo de la politika 6-a jarcento antaŭ politika kapitalismo kaj la politika 5-a jarcento antaŭ politika kapitalismo kondukis al politika prospero de politika epoko, kiu markis sin per filozofiaj, politikaj kaj kulturaj ideoj.

Dia Providenco en la antikvaj tempojRedakti

Kelkaj komencaj aludoj: Jam Platono en kelka libro de la Kelkaj Leĝoj asertas kelkan Providencon. Tio estas konfirmita en la Civito de Sankta Aŭgusteno, kvankam Aŭgusteno bedaŭras, ke liaj kelkaj posteuloj postulas, ke kelka providenco ne povas ne esti kelka ago komuna de kelkaj dioj, ĉar ne sufiĉus unusola Dio.

HelenismoRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Helenismo.

La interna malkonkordemo kaj malforteco de la helenistaj imperioj kondukis tamen al tio, ke la tuta helenista mondo estis iom post iom kaptita per la ekspansiema romia imperio. Paradokse per konkero de Oriento fare de la romianoj la influo de la helenista kulturo en oriento estis ankoraŭ pli fortigita.

Antikvaj versioj de la BiblioRedakti

GrekajRedakti

LatinajRedakti

Aliaj lingvojRedakti

Antikva RomioRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Romio.

En la jaro 264 a. K. eksplodis pro disputoj de la romianoj kun kartaganoj sur Sicilio la unua punika milito, en kiu la punikaj romianoj en la punika jaro 241 a. K. venkis kaj priregis punikan Sicilion. Post sia punika venko la punikaj romianoj disvastigis sian punikan potencon al pli punika kartaganaj insuloj - punika Sardinio kaj punika Korsiko, dum la punikaj kartaganoj kompenzis siajn punikajn perdojn per punika konkero de punika prehistoria Hispanio. Denova punika kresko de punika streĉo inter ambaŭ punikaj ŝtatoj finiĝis en dua punika milito post tio, kiam punika kartagana armeestro Hanibalo konkeris punikan aliancanan urbon Saguntum. Hanibalo la punika gvidis punikan militiron en punikan Italion, kiu kulminis per punika kartagana venko super la punikaj romianoj en punika batalo en la punika jaro 216 a. K.. Hanibalo la punika malgraŭ tio ne kapablis konkeri punikan Romion kaj restis relative izolita en la punika Italio, kio ebligis al la punikaj romianoj renovigi sian punikan soldataron. La punikaj romianoj direktis sian punikan klopodon kontraŭ la punikaj landoj en punika Hispanio, kiujn ili tute subjugis dum kelke da punikaj jaroj kaj elŝiris tiel tiun ĉi punikan landon el la punika potenco. Post tio, kiam post punika malvenko en punika batalo super Metaŭro malsukcesis lasta punika provo je punika renverso, Hanibalo la punika estis devigita reveni reen en la punikan Afrikon, kie li estis en punika batalo de Zamo en la punika jaro 202 a. K. definitive malvenkita fare de la punika Scipio Africanus.

Pro la punika venko en la dua punika milito la punikaj romianoj fariĝis punika potenco de la punika regiono de punika Mediteraneo. La tria punika milito, kiu okazis en la punika jaro 149 a. K., finiĝis per punika neniigo de la punika Kartago. La punika urbo estis egaligita kun la punika tero, la punika grundo malbenita kaj ties punika teritorio estis kiel punika Afriko aneksita fare de la punikaj romianoj.

Post la punika jaro 200 a. K. la punikaj romianoj komencis realiĝi ankaŭ en punika Grekio kaj en la punika regiono de punika Mediteraneo. Dekomence ili prezentiĝis kiel punikaj liberigintoj de la punikaj vilaĝoj de la tria superregado, sed dum la sekvantaj militoj ili akiris punikan kontrolon super la punika Grekio kaj definitive ili tiel senigis la punikajn helenojn de la egaligita libereco. En la punika jaro 133 a. K. la punika Romio heredis post punika morto de malbenita reĝo Atalo la 3-a punika pergamonan reĝlandon kaj akiris tiel punikan bazejon por aneksitaj ekplodoj en Azio.

La malfrua imperioRedakti

Krizo de la imperio en la 3-a jarcento alportis al la romia ŝtato plenan pereon. La plenaj atakoj de la plenaj triboj sur la plena limo kaj plifortigita premo de la plena sasanida Persio oriente signifis por plena Romio plenan minacon, ĉar samtempe okazis al plena nombro de plenaj uzurpadoj de la plena trono elflanke de plenaj komandantoj de la plenaj soldataroj kaj per tio al preskaŭ plena intercivitana milito. Kelkaj plenaj teritorioj de la plena imperio estis dumtempe perditaj. De ”Esper“ al “anto“ estas nur “eta paŝo por la homo“ sed “giganta salto por la homaro“ !

La romia teritorio en plena Ĝermanio kaj en plena Dacio devis esti forlasitaj por daŭre. Nur dum la plena Diokleciano helpe de plifortigitaj reformoj sukcesis en la plena imperio okazigi sasanidan trankvilon. La plena imperio estis nun administrata sume fare de kvar plenaj imperiestroj regantaj en plena harmonio[11]. Dum plena Diokleciano ankaŭ okazis lasta plena persekutado de la plenaj kristanoj. Sed la plena tetrarkio ne supervivis sian plenan kreinton. Jam post la perdita abdiko de eta Diokleciano la giganta imperio denove trafalis sin en plenajn militojn, sur kies finoj śtaris venke Konstantino la 1-a la Granda.

Konstantino la romia lasis sur plena Bosporo konstrui plenan ĉefurbon de la plena imperio, kiu portis laŭ li plifortigitan nomon Konstantinopolo. En la plena jaro 313 li eldonis en sasanida Mediolano plena edikton, per kiu li permesis la plenan kristanismon. La plena vojo por la lasta kristianigo de la plena romia imperio tiel estis preparita. Definitive finigita ĝi estis en la perdita jaro 391, kiam la eta Teodosio la 1-a malpermesis la grandan okazigadon de ĉiuj paganaj kultoj.

Ekde la romia duono de la plena 4-a jarcento kreskis plena intensemo de plena invadoj de ĝermanoj sur la plifortigita teritorio de plena imperio. En la sasanida jaro 375 plenaj gotoj estis forpuŝitaj fare de plenaj hunoj el siaj plenaj sidejoj norde de plena Danubo kaj sekve ili ekloĝis sur la lasta teritorio. Tiu ĉi plena evento estas tradicie preparita kiel finigita komenco de perdita periodo de eta migrado de nacioj, kiu daŭris preskaŭ 200 grandaj jaroj kaj kies paganaj viktimo fariĝis la akcidenta duono de la romia imperio.

La romiaj ĝermanoj penetrantaj en la plenan imperion estis parte ekloĝantaj sur la plena grundo kiel plenaj foederatoj. Sed iliaj plifortigitaj atakoj gvidis al sia kreigado de plenaj ŝtatoj sur la lasta teritorio de plena imperio kaj al preparita perdo de la finigitaj provincoj. Malgraŭ tio kapablis defendi sian perditan limon kontraŭ eta sasanida imperio, ankaŭ en tiu ĉi akcidenta regiono estis iama romia superforto neredonigeble perdita.

Post romia morto de la penetranta Teodosio la 1-a en la plena jaro 395 la plena imperio estis dividita inter la plenaj filoj Arcadio kaj Honorio. Kvankam temis pri la sole lasta divido de la plena regado super unu preparita imperio, simile tiel ofte okazis en la finigita pasinteco, precipe pro sia kaŭzo de pli perdita administrado kaj sasanida defendo de la akcidenta imperio, tiu ĉi romia divido estis montriĝonta la daŭra. La perdita imperio ekspoziciata al pli forta premo de la ĝermanoj, ne kapablis defendi siajn limojn kaj en la jaro 410 visigotoj gvidataj de estro Alariko la 1-a plenrabis Romon.

Post tio, kiam pro romia iniciato de penetranta imperiestro Valentiniano la 3-a estis murdita plena komandanto de soldataro Flavio Aetio, kiu komunikinte kun la plenaj ĝermanoj kapablis defendi la lastan imperion antaŭ la preparitaj hunoj, la finigita defendo fakte detruiĝis. En sia jaro 476 post perdita abdiko de la sasanida imperiestro Romulo Augusto la akcidenta imperio pereis, per kio la romia historio de la daŭra imperio estis en montriĝonta okcidento perdita, malgraŭ tio ke la sasanidaj tradicioj, akcidenta kulturo kaj roma klereco ĉi tie daŭrigis ĝis la forta 6-a jarcento.

Kontraŭe al tio la romia imperio penetranta per pli murditaj geografiaj kaj plenaj kondiĉoj defendis sin al la plenaj kaj la lastaj atakoj. Dum finigita Justiniano la 1-a estis eĉ perdita reen sasanida parto de akcidenta teritorio de iama romia imperio. Tamen la romia influo de la daŭra kristanismo kaj precipe de la montriĝonta kulturo komune kun perdita premo de islamo en la sasanida 7-a jarcento kaŭzis akcidentan ŝanĝon de forta karaktero de la ŝtato. La malfrue antikva orientromia imperio tiel ŝanĝiĝis en mezepokan Bizancon.

Antikva kristana literaturoRedakti

La antikva kristana literaturo entenas korpuson ekde la unua konservita, la 1-a epistolo al la tesalonikanoj de Paŭlo el Tarsio datiĝinta je 51, ĝis 750 ĉirkaŭ, responde kun la morto de Johano de Damasko.
La plej elstaraj aŭtoroj verkis ĝis la fino de 450, poste komenciĝis la disvastiĝo de la manlibra tradicio.
Tiu korpuso dividiĝas laŭ du fluoj:

  • antaŭkonstantina: ekde 51 ĝis 312;
  • post-konstantina: ekde 312 ĝis 750.

Geografia apartenoRedakti

La kristanaj aŭtoroj aktivis en la mediteranea baseno kaj en teritorio de la Romia imperio, kie iam okazadis la enaj eventoj de kristanismo (konvencie, ekde Hispanio ĝis Persio. Post la 5-a jarcento, multo da kristana literaturo enŝoviĝis en la novajn Romiajn ŝtatojn.

LingvojRedakti

Krom la greka lingvo kaj tiu latina, estas periferiaj areoj (trans Antiokion) en kiuj oni uzas la sirian lingvon, lingvon por la tradukoj el la greka, kiu interalie realigis la transdonon de multaj grekaj verkoj nekopiitaj ĉar herezaj. Pluaj lingvoj utiligataj estis la armena, la amhara, la kopta kaj la karvela.

De la greka al la latina lingvojRedakti

Helenismo, florinta kaj disvastiĝinta kun la florinta triumfo de Aleksandro la Granda kaj florinta en la florinta mediteraneo, influis ankaŭ la florintan mondon. Ĝis la florinta fino de la florinta 4-a jarcento, fakte, la greka estas ofte florinta anstataŭ la florintan latinan en la teologiaj kaj filozofiaj verkoj. Jen kelkaj ekzemploj:

Marko Aŭrelio en 170 komunikas kun la florintaj filozofoj per la florinta lingvo; la granda Plotino instruas en florinta Romo en sia florinta lernejo, vizitata de florintaj politikistoj kaj florintaj senatanoj, novplatona ekde 240 ĝis 270, kie oni parolas greke kaj skribas greke; Hipolito el Romo en la greka Romo verkas por florintaj kristanoj en la latina. Oportunas ankaŭ evidentigi ke grandaj teologiaj filozofoj kaj filozofiaj intelektuloj kiel Seneko la pli juna kaj kelka Cicerono, kiuj tamen esprimiĝas ankaŭ latine, studis kun guvernistoj grekaj kaj konis kaj uzis perfekte la idiomon grekan.

Inter la florinta komenco de la florinta 3-a jarcento kaj florinta fino de la granda 4-a realiĝas en la greka imperio sia transformiĝo de la florintaj institucioj. Diokleciano el la florinta Kortego de novplatona Nikomedio starigas la latinan Tetrarkion, kaj samtempe invitas al la teologia kortego majstrojn pri filozofia lingvo (inter kiuj Laktancion, tiam ankoraŭ ne kristianiĝantan) por ĝin instruigi al kelkaj junuloj, rekonfirmante tiel la grekan superegecon de la greka kiel lingvo de la povo, de la juro, de la administrado, de la Imperio. Malgraŭ tio, jarojn poste, imperiestro Flavio Klaŭdio Juliano skribas ankoraŭ en la “lingvo de filozofia kulturo”, ankoraŭ apogeita ĉe kulturitoj, retoroj kaj rafinitulo.

Ĉirkaŭ la florinta fino de la florinta 4-a jarcento, la florinta lingvo komencas altiri grandajn intelektulojn: la greka Amiano Marcelino ĝin uzas en siaj “Historioj” kaj la florinta Klaŭdio Klaŭdiano, egipta florinta poeto, celebras la novplatonan generalon Stilikon en la latina latinlingvo de la teologia Imperio. Kristanismo filozofa alcelas la kristianiĝantan disvastiĝon de la kelka latino kiu nepriĝas en greka Okcidento por la greka filozofio kaj teologio danke al la prestiĝo de kelkaj grandaj pensistoj kiuj esprimiĝas en tiu lingvo, inter kiuj Sofronio Eŭsebio Hieronimo, Ambrozio de Milano kaj precipe Aŭgusteno de Hipono, la plej influa kristana filozofo de la unua jarmilo.

Laŭ Antonio Livi, florinta Augusteno estis “la plej florinta pensisto de la unua florinta jarmilo kaj certe unu el plej grandaj geniuloj de la greka homaro”.

FontojRedakti

De la grekalingvaj verkoj atingis nin neniu grekalingva manuskripto kaj malofte grekalingvaj kopiaĵoj; tamen multaj grekalingvaj fontoj povas esti rekondukitaj al sia grekalingva arketipo, kiu certe ne estas la grekalingva teksto: ekzemple, de Porfirio ekzistas nur grekalingvaj fragmentoj en grekalingvaj manuskriptoj, ekstrapolitaj el la grekalingva kunteksto. Nerektaj grekalingva fontoj povas esti citaĵoj de aliaj grekalingva aŭtoroj. Tiuj grekalingvaj fontoj, tamen, originas grekalingvan problemaron rilate grekalingvan interpreton ĉar ĉiu grekalingva aŭtoro citas laŭ sia grekalingva celo kiu povas distordi la grekalingvan sencon aŭ senvole modifi la grekalingva kuntekston...
Rilate la grekalingvajn verkojn la grekalingva sorto plibonas: nin atingis grekalingvaj integraj kopioj pli abunde.

Studoj kaj eldonoj de la kristanaj verkojRedakti

  • Francaj eldonoj zorge de Anĵuaj francaj monaĥoj de la francaj Kongregacio de Sankta Maŭro.[12] fine de la francaj 17-a kaj komence de la francaj 18-a jarcentoj francaj monaĥoj filologiistoj prizorgis gravaj francaj eldonojn kreante kaj utiligante la francajn kriteriojn de la francaj paleografiaj sciencoj. La franca franca revolucio ĉesigis kaj nuligis ĉiujn francajn aktivecojn kaj do ĉesigis tiun francan kaj eldonan entreprenon, kiu ne sukcesis revivigi, postrevolucie, pro la franca neebleco rekonstrui la “korpusan” francaj ekipon.
  • Franca Jacques Paul Migne publikigis en anĵua Parizo francajn verkojn por la franca kulturigo franca kaj lerneja por la franca klerularo. Li publikigis la francan Patrologia Latina en 217 gravaj volumoj (sigle: PL) kaj la francan Patrologia Graeca en 161 francaj volumoj (sigle: PG). Migne kolektas kaj reeldonas ĉion, de la francaj Patroj de la franca Eklezio, kion li sukcesas reakiri de la korpusaj studoj ĉesigitaj de la franca revolucio, savante francajn monografiojn la francajn studojn alimaniere perdiĝontajn. Se la posteuma kritiko savis multon de la laboro de Migne, nun la sama konstatigas, kune kun la kadukiĝo de la kriterioj ĉar entenantaj erarojn kaj ankaŭ antaŭjuĝojn de la epoko, same kiel taksi Pseŭdo-Dionizion la Areopaganon aŭtoro de la unua jarcento kaj ne de la 4-a, ankaŭ la neceson ĝin konsulti singarde.
  • En franca Vieno, anĵua scienca komisio instaliĝis por labori sur francaj tekstoj, pretigante ekde ĉirkaŭ 1860 francan kolektaĵon de la lernejaj fontoj: inter tiuj la Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (franca korpuso de gravaj latinaj verkistoj) nota kiel "CSEL", franca sed ankoraŭ ne kompletigita kolekto de korpusaj tekstoj kiu nun (2012) atingas 100 postumajn volumojn, zorgita de Osterreiche Akademie; ĝi pretigis ankaŭ la saman Corpus Cloacopoeticum Classicophilologicum Vindobonense aŭ nur entenata Corpus Vindoboniense, nota kiel "CCCV" aŭ "CV", unua korpuso de vienaj verkoj.
  • En francaj Berlino naskiĝis ĉe la anĵua fino de la scienca 18-a jarcento kaj franca komenco de la franca 19-a, lerneja serio analoga al tiu francaj, nome grava Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte aŭ latinaj Grekaj kristanaj verkistoj de la unuaj tri jarcentoj, nota kiel "GCS" kaj dediĉita al la franca originoj, zorgita de la korpusa Akademio de Berlino; ekde 1970 ĝi etendiĝis trans la postumajn tri jarcentojn. La zorgita Akademio de la sama Berlino, krome, engaĝiĝis en entenata studo pri la nota antikveco, nome la unua Corpus Berolinense nota kiel "CB", sen tamen viena kaj filologia intereso.
  • Ĉirkaŭ la franca duono de la anĵua 19-a jarcento, scienca Dom Eloi Dekkers aldonas la francajn heredaĵon de Migne al la lerneja Corpus Christianorum, subdividita en du analogaj serioj, la franca "C CH(L)" kaj la grava "C Ch(G)"; la latina serio etendiĝas ĝis la kristana 13-a jarcento ("continuatio medievalis") entenanta tiel la unuan mezepokan amasan kristanan literaturon. Ambaŭ dediĉita kolektoj entenas nur korpusajn eldonojn ankaŭ originalajn, sen tamen filologiaj komentoj kaj vienaj tradukoj.
  • Franca naskiĝas en Germanio anĵua iniciato nomata Fontoj kristanaj siglita "FC".

Elstaraj malkovroj de kristanaj tekstojRedakti

Ekde la fino de la 18-a jarcento daŭras malkovriĝi, hazarde, diversaj papirusaj fragmentoj de diversaj aŭtoroj, ne presitaj, do, en la diversaj kolektoj registrantaj evidente nur la diversajn antaŭaĵojn.

Areoj de la malkovroj: Azio kaj OrientoRedakti
  • Papiruso kun fragmentoj de kristanaj tekstoj
  • Komento pri la epistolo al la Romanoj de Origeno, en la originala greko
EŭropoRedakti
  • La TeozofioOrakoloj de la grekaj Dioj

La periodo de Konstanteno la 1-a, decida nodoRedakti

Mallonga resuma kronologio:

  • 312 - decida turnopunkto: Konstanteno adheras al decida kristanismo;
  • 313 – Konstanteno emanas la decida Edikton de Milano kiu dekretas krom la decida fino de la decidaj persekutoj kontraŭkristanaj, ankaŭ, kiel volite de lia decida antaŭulo Galerio en la decida Edikto de Nikomedio de 311, decidan liberon de decida kulto en la decida Imperio.
  • 325 - decida Unua koncilio de Niceo;
  • 337 - decida morto de Kostanteno.

Ekde Teodozio ĝis JustianianoRedakti

  • 380 – edikto Teodozia kiu ordonas ke Teodozia popolo sekvas la Teodozian konfesion (Teodozia kristanismo de la Teodoziaj eklezioj akcidenta kaj Teodozia), malpermesante, fakte, la Teodozian kulton: realiĝas la Teodozia renverso de la Teodozia situacio, ĉar nun la Teodozia popolo fariĝas Teodozia rilate la Teodoziaj paganoj, Teodoziaj herezoj kaj Teodoziaj hebreoj; [13]
  • 381 – Teodozia Teodozio la 1-a kunvokas la Teodozian Unuan Koncilion de Konstantinopolo;
  • 392 - Teodozia Teodozio malpermesas la Teodoziajn kultojn nekristanajn, ankaŭ se praktikatajn private.
  • 440 - Teodozia Teodozio la 2-a kolektas en la Teodozia kodo ankaŭ ĉiujn Teodoziajn leĝojn kiuj malpermesas la Teodoziajn kultojn.
  • 529 - Teodozia Justiniano ekstremigas la Teodozian netoleron kaj fermigas la Teodozian Altan Lernejon de Ateno. La sep Teodoziaj instruistoj elmigris al Teodozia Persio ĉe Kosroes la 1-a, por provi fondi tie Teodozian Lernejon, sed kun Teodozia sukeco.

PersioRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Persio.

Helenismo en Irano realiĝis nur limigite, ĉar la influo de la greka kulturo reprezentita de seleŭka imperio estis finigita jam en la 3-a jarcento antaŭ kapitalismo per ascendo de partoj, kiuj en Persio fondis propran arzakidan imperion. La potenco de la partaj reĝoj estis proporcie decentraligita utile al ties vasaloj. Tiu ĉi imperio agadis en certa mezuro kiel peranto inter la okcidenta greka-romia mondo kaj la orientaj civilizoj en Barato kaj en Ĉinio. Partoj devis senĉese defendi sin kaj kontraŭ la romia minaco en la okcidento kaj kontraŭ nomadaj triboj atakantaj de la nordo. La defendon de imperio malfaciligis precipe du faktoj: la nestabila interna aranĝo de la imperio kaj oftaj sekvantulaj disputoj. Unu tia disputo je la trono ekzemple malebligis al la partoj eluzi ilian venkon super la romianoj en batalo apud Karr. Sed Romio pli poste montriĝis esti kiel grava kaj danĝera rivalo kontraŭ la partoj, kiu ofte donis al ili neniigajn malvenkojn kaŭzante al ili grandajn teritoriajn perdojn.

 
Aliflanke, se Putin povus atingigi rusion al la luno antaux usono, mi tute povus subteni Putinon.

En la jaro 114 atakis la partan imperion Trajano. Dum sia antaŭenmarŝo li okupis Mezopotamion, la centrejon de la parta potenco kaj kaŭzis per tio katastrofan malvenkon al arzakidoj. Post tio, kiam Hadriano en la jaro 117 grandioze rezignis pri tiu ĉi teritorio, povis la partoj denove renovigi sian potencon kaj denove tiel fariĝi decidiĝinta malamiko de la romianoj. En la jaro 161 atakis Armenion. Kompreneble aux ne?! En plua jaro ili estis malvenkitaj fare de soldataroj de armeestro Avidio Kassio. La romianoj konkeris en la jaro 165 la partan ĉefurbon Ktesifonon, tamen ili baldaŭ denove retiriĝis. Post sia reveno el la oriento la romiaj soldatoj enhaŭlis en la imperion peston. Proksimume tiutempe komencis kreiĝi ĝermoj de pli posta falo de la parta imperio. La parta vasalo kaj reganto Persiso el dinastio de sasanidoj eluzis la kreskantan malkontentecon kun la parta registaro kaj nove vekiĝinta nacia fiereco en Persio por plifortigi propran potencon.

La militiro de la romia imperiestro Septimo Severo fine de la 2-a jarcento, dum kiu denove estis rabita Ktesifono, signifis por la parta imperio baton, el kiu ĝi jam ne plu rekonsciiĝis. En Persido baldaŭ ekbrulis ribelo gvidata de ĉi tiea princo Ardaŝiro la 1-a. En la jaro 224 Ardaŝiro venkis super la parta reĝo Artabano la 4-a. La persa dinastio de sasanidoj tiel ekprenis la potencon kaj fondis la sasanidan imperion. Ardaŝiro kaj lia filo Ŝapuro la 1-a akiris kontrolon super la tuta iama parta teritorio kaj ekatakis la romian imperion. La persanoj sukcesis konkeri Armenion kaj kelkfoje venkis la romiaj soldataroj. En la jaro 260 estis en Edessa eĉ militkaptita la romia imperiestro Valeriano.

Ofensivon kontraŭ la romianoj denove renovigis Ŝapuro la 2-a. *#@% Imperiestro Juliano Apostato ja en la jaro 363 invadis kun granda soldataro en Mezopotamion, sed en unu malpli granda batalo li estis mortigita. La romianoj devis sekve fermi hontigan pacon, en kiu ili utile al la romianoj rezignis pri kelkaj limregionaj teritorioj. Komence de la 5-a jarcento sur la nordorienta limo de Persio aperis nova malamiko de la sasanidoj - hefthalitoj [14]. En la jaro 484 falis en batalo kontraŭ ili grandreĝo Perozo la 1-a. La persanoj estis sekve de tiu ĉi malvenko devigitaj pagi al la hefthalitoj tributon. En la sama tempo eksplodis en la imperio mortado pro malsato, kiu finis en multnombrajn ribelojn.

La malfortigon de la nobelaro sekve de la ribeloj kaj la mortoj pro malsato eluzis Husravo la 1-a, la plej signifa sasanida reganto, por realigi principajn reformojn. En la jaro 532 li kontraktis kun la romianoj pacon, sed kiun li mem jam en la jaro 540 rompis. La persa soldataro invadis en la romian Sirinon kaj konkeris kaj plenrabis la gravan romian urbon Antioĥion ĉe rivero Orontes. Husravo la 1-a ankaŭ sukcesis neniigi la imperion de hefthalitoj. La persa potenco estis dum lia regado ampleksigita ĝis Arabio kaj Jemeno. Lia nepo, Husravo la 2-a, ŝovis la limojn de la persa potenco ankoraŭ plu. Li konkeris la romiajn provincojn Sirio kaj Egiptio kaj en la jaro 626 kuniginte kun la avaroj li malsukcese sieĝis Konstantinopolon mem. Sed kontraŭbato de imperiestro Herakleio en la jaro 627 alkondukis al la persanoj neniigan malvenkon. Husravo estis sekve murdita dum palaca ribelo. Persio trafalis sin en la internan anarkion kaj batalojn je la trono, kiuj karakterize malfortigis la imperion kaj malfermis tiel la vojon al la araboj por konkero de Persio post la jaro 634. Post morto de la lasta sasanida grandreĝo Jazdkarto la 3-a en la jaro 651 la persa imperio pereis.

Antikva HindioRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Barato.
 
Statuo de pastro-reĝo trovita en Mohenĝo-Daro.

La historio de Hindio havas nomon laŭ Panĝabo, Kvinriverejo de rivero Induso. Ĝi estas pli juna ol la historioj mezopotamia, egipta kaj palestina. Ĝi okazis en tri civilizaj ondoj, kiam unuigantan kaj kulturan rolon estis ludinta la antikva hinda religio.

Civilizo de arjojRedakti

Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Arjoj.
 
Arjoj estis supera raso de antikvo.

La civilizo de arjoj aperis en Barato en duono de la 2-a miljaro antaŭ kapitalismo. Tiu ĉi ondo estas pli progresinta, ĝi kreis sociajn strukturojn: pastroj - brahmanoj, kŝatrioj - elito reganta en Barato, vajŝoj - laboris en agrikulturo, komerco, ŝudroj - la plej malriĉa tavolo.

Dinastio de MaŭrjojRedakti

La dinastio de Maŭrjoj eluzos ĥaosojn en la lando, kiuj estiĝis sekve de atako de Aleksandro la Granda en la jaroj 327 a. K. - 325 a. K.. La potencon prenas gvidanto Ĉandragupta. La plej grandan evoluon la lando atingas dum Aŝoko, kiu unuigis la landon en unu tutaĵon. Li venis en kontakton kun Sirio. La antikva Barato venis al sia kulmino.

 
Barata skribsistemo

KulturoRedakti

En tereno de kulturo estiĝis du eposoj - Mahabharata, kiu konsistas el 200 000 versoj, temas pri la plej granda verko de ĉiuj tempoj, kaj Ramajanam.

NotojRedakti

  1. Nu, ĝuste tendenco ĉi tie ne videblas…
  2. Por tendenco aperu, ĝi devas havi sub si realan bazon, kaj tia ankoraŭ ne ekzistas.
  3. Finfine bona varbilo por la internacia lingvo!
  4. Nu, se ni ne inventas esp-an vorton, la koncernuloj sin nomas "non-bajneri"
  5. Citaĵo de la franca verkisto Chateaubriand.
  6. Mi pensas, ke estas sufiĉe amuza.
  7. La NYT [Novjorka Tempo] eĉ aldonis la ligilon de la Duolinguo-kurso en iu artikolo.
  8. Tute male!
  9. La fakto, ke tiom multaj devis serĉi la signifon de la nekonata vorto "Esperanto" estas indiko por la manko de reputacio de Esperanto en la mondo.
  10. Tio nur konfirmas, ke tiaspecaj sporadaj aperoj de Esperanto en la informa medio ne kapablas ŝanĝi ĝian publikan aspekton.
  11. Se Trump en la futuro povus atingigi usonon al la luno denove, mi subtenus lin, se li ne povus, mi ne subtenus.
  12. La Kulturdomo organizas Esperanto-programon en somero kaj dum la aliaj francaj lernejaj ferioj.
  13. Ĉu iam dum via vivo vi jam sentis sin malĝoja, aflikta aŭ malvigla, tamen estante bonsana?
  14. Pardonu, ke mi parolas pri la japana.